“Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” trong “Di chúc” của Chủ tịch Hồ Chí Minh

16/02/2021

Khẳng định trong “Di chúc” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vấn đề “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” đã được Người xác định là một công việc “rất quan trọng và rất cần thiết”, trong bài viết này, tác giả đã đưa ra và luận giải quan điểm của Hồ Chí Minh về mục đích, về tầm quan trọng, về ý nghĩa lớn lao và về những biện pháp cụ thể của công việc to lớn này.

Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là văn kiện lịch sử vô giá kết tinh cả tinh hoa tư tưởng, đạo đức và tâm hồn cao đẹp của một vĩ nhân, một lãnh tụ cách mạng, mà còn chứa đựng cả những quan điểm cốt yếu của Người về mục tiêu và phương hướng phát triển của cách mạng Việt Nam cả hôm nay và trong tương lai.

Trong suốt cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của mình, Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến việc xây dựng lực lượng cho cách mạng Việt Nam. Người không chỉ chăm lo xây dựng lực lượng trực tiếp gánh vác và giải quyết những nhiệm vụ hiện tại, mà còn chăm lo xây dựng đội ngũ kế cận, có đủ năng lực và trí tuệ để tiếp tục phát triển sự nghiệp cách mạng mà những thế hệ đi trước đã làm. Trước lúc đi xa, trong Di chúc, Người không quên căn dặn toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta rằng, “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc làm rất quan trọng và rất cần thiết” (Chúng tôi nhấn mạnh – L.T.H)(1). Tuy chỉ là một căn lời dặn, nhưng luận điểm này đã thể hiện tầm nhìn xa trông rộng của một nhà hiền triết, một nhà văn hoá lớn và hơn nữa, còn trở thành một chân lý cách mạng.

Theo Hồ Chí Minh, để “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” thì sự nghiệp giáo dục, đào tạo có vai trò hết sức quan trọng. Với Người, “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”.(1)Đây là một quan điểm vừa mang tính chiến lược, vừa mang tính nhân văn sâu sắc mà đến nay, đã trở thành phương châm hành động của toàn xã hội nói chung, của ngành giáo dục nói riêng. Chính vì vậy, dù bận trăm công nghìn việc, nhưng Hồ Chí Minh vẫn quan tâm chăm lo đến sự nghiệp giáo dục của nước nhà, coi giáo dục xã hội chủ nghĩa là phương thức quan trọng nhất của của sự nghiệp “trồng người, là mắt xích không thể thiếu trong chiến lược “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”.

Hồ Chí Minh cũng thường nhắc nhở rằng, thanh niên, sinh viên, học sinh muốn xứng đáng là “thế hệ cách mạng cho đời sau” thì phải ra sức học tập: học trong nhà trường, trong gia đình và ngoài xã hội; học qua sách vở và học từ thực tiễn cuộc sống. Bên cạnh việc xác định giáo dục, học tập như một phương thức để “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, Người còn đòi hỏi thế hệ trẻ phải luôn tự rèn luyện, tu dưỡng trong thực tiễn nhằm nâng cao các phẩm chất, năng lực cần thiết để sau này có thể cống hiến được nhiều nhất cho quê hương, cho xã hội. Theo Người, việc rèn luyện tu dưỡng đó cần phải tuân theo nguyên tắc nhất quán: “Điều gì phải thì làm cho bằng được, điều gì trái thì hết sức tránh, dù đó là nhỏ nhất”. Thanh niên phải có tinh thần sẵn sàng: “Đâu Đảng cần thì thanh niên có, việc gì khó thì có thanh niên làm”; phải đoàn kết chặt chẽ, kiên trì phấn đấu, vượt qua mọi khó khăn, thử thách, thi đua lao động, học tập cùng chung tay xây dựng đất nước giàu mạnh. Mục đích tối cao của giáo dục là “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, “đào tạo các em trở nên những công dân hữu ích cho nước Việt Nam”.

Trong quá trình lãnh đạo đất nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên động viên tuổi trẻ phải ra sức rèn luyện tinh thần, tu dưỡng đạo đức, không ngừng học tập vươn lên để xứng đáng là người chủ tương lai của nước nhà, đồng thời nhắc nhở Đảng và Chính phủ phải đặc biệt quan tâm tới việc đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Trong Di chúc, Người khẳng định: “Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ thành những người thừa kế xây dựng xã hội chủ nghĩa vừa “hồng” vừa “chuyên””(2).

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” là nhằm mục tiêu xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa, vì vậy phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, lâu dài và đáp ứng được những yêu cầu bức thiết của thời đại. Theo Người, cách mạng càng phát triển càng đòi hỏi một đội ngũ đông đảo cán bộ các thế hệ và cùng với đó, dân trí phải được nâng cao, giáo dục phải phát triển để làm nhiệm vụ chăm lo bồi dưỡng các thế hệ cách mạng, trong đó đặc biệt quan trọng là thế hệ trẻ.

Để thế hệ trẻ xứng đáng là “thế hệ cách mạng cho đời sau”, thì họ cần phải được bồi dưỡng những gì? Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định, muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần phải có những con người xã hội chủ nghĩa. Muốn làm tròn trọng trách người chủ tương lai của đất nước, thế hệ trẻ phải được giáo dục, bồi dưỡng thường xuyên và toàn diện. Có như vậy họ mới đủ năng lực, phẩm chất, trí tuệ, bản lĩnh chính trị, sức khoẻ,… để đáp ứng được những đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp cách mạng. Do vậy, theo Hồ Chí Minh, “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” cần tập trung vào một số nội dung sau đây:

Một là, bồi dưỡng đạo đức cách mạng. Theo Hồ Chí Minh, trong việc bồi dưõng thế hệ trẻ, nội dung quan trọng hàng đầu là xây dựng đạo đức cách mạng. Người cho rằng, đạo đức cách mạng là cái gốc của con người xã hội chủ nghĩa. Nội dung cốt lõi của đạo đức cách mạng là cần, kiệm, liêm, chính. Do vậy, thế hệ trẻ phải luôn nỗ lực rèn luyện đạo đức cách mạng, thực hiện cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; sống trong sạch, có chí tiến thủ, đoàn kết, không kiêu ngạo; tích cực đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân, thực hiện phê bình và tự phê bình,… để cùng nhau tiến bộ.(2)

Hai là, bồi dưỡng tri thức lý luận và văn hoá, khoa học - kỹ thuật. Theo Hồ Chí Minh, thanh niên phải vừa có đức, vừa có tài. Nếu chỉ có đức không thôi thì cũng vô dụng; hơn nữa, dốt nát còn là một trong những nguyên nhân cơ bản kìm hãm sự phát triển: “Dốt thì dại, dại thì hèn. Vì vậy, để trở thành người có trí tuệ, có tri thức, tức là có tài, bên cạnh trau dồi đạo đức cách mạng, thanh niên còn phải hăng hái học tập, trong đó đặc biệt chú trọng học tập, trau dồi lý luận Mác - Lênin. Song song với học tập lý luận Mác - Lênin, thế hệ trẻ cần phải tích cực học tập văn hoá, khoa học - kỹ thuật, chuyên môn, sử dụng những tri thức mới của thời đại để xây dựng đất nước.

Ba là, cần rèn luyện, bồi dưỡng thể chất. Theo Hồ Chí Minh, để gìn giữ dân chủ, xây dựng nhà nước, thực hiện đời sống mới,… tất cả đều phải có sức khoẻ thì mới thành công được. Bởi vì, “một người dân yếu ớt, tức là cả nước yếu ớt, mỗi người dân mạnh khoẻ, tức là cả nước mạnh khỏe”. Và, chính Hồ Chí Minh là tấm gương sáng cho việc rèn luyện thể dục, thể thao, giữ gìn sức khoẻ.

Ảnh tư liệu

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, thế hệ trẻ là lực lượng quyết định sự phát triển của cách mạng, của dân tộc. Để thế hệ trẻ xứng đáng với tương lai của đất nước, thì thế hệ đi trước, những bậc cha anh phải có trách nhiệm bồi dưỡng thế hệ trẻ. Đó cũng là trọng trách lớn lao của cách mạng, của Đảng. Gửi thư cho học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, tháng 9 - 1945, Người đã viết những lời tâm huyết: “Trong công cuộc kiến thiết đó, nước nhà trông mong chờ đợi ở các em rất nhiều. Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”(3). Trong Di chúc, Người vẫn không quên căn dặn chúng ta phải coi việc bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một công việc to lớn, quan trọng và hết sức  cần thiết.

Nội dung giáo dục, đào tạo như thế thì cần phải có phương pháp giáo dục như thế nào. Theo Hồ Chí Minh, “cách dạy thế hệ trẻ là cần phải làm cho các em biết “Yêu Tổ quốc, thương đồng bào, chuộng lao động, giữ kỷ luật, biết vệ sinh, học văn hóa”, “làm cho con em chúng ta thành những trò giỏi, con ngoan, bạn tốt và mai sau là những công dân dũng cảm, cán bộ gương mẫu, người chủ xứng đáng của chế độ xã hội chủ nghĩa”. Với quan niệm đó, Người luôn nhắc nhở chúng ta rằng, “trong việc giáo dục thế hệ trẻ, cần phải chú trọng đủ các mặt: Đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất. Với thanh thiếu niên thì phải giáo dục họ luôn luôn nâng cao tinh thần yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, tăng cường tình cảm cách mạng đối với công nông, tuyệt đối trung thành với sự nghiệp cách mạng, tuyệt đối tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sẵn sàng nhận bất cứ nhiệm vụ nào mà Đảng và nhân dân giao cho.(3)

Nói về việc cần phải quan tâm đến giáo dục toàn diện, Hồ Chí Minh luôn khẳng định: Để xây dựng chủ nghĩa xã hội, cần phải có con người xã hội chủ nghĩa vừa “hồng”, vừa “chuyên”. Đạo đức và tài năng là hai nội dung không thể thiếu được trong bồi dưỡng, giáo dục toàn diện, trong đó đạo đức là gốc. Năm 1964, Người đã chỉ rõ: “Dạy cũng như học phải biết chú trọng cả tài lẫn đức. Đức là đạo đức cách mạng. Đó là cái gốc, rất là quan trọng. Nếu không có đạo đức cách mạng thì có tài cũng vô dụng”(4). Người còn chỉ rõ,  trong Bài nói chuyện tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, chúng ta phải nâng cao chất lượng văn hóa chuyên môn nhằm thiết thực giải quyết các vấn đề cách mạng nước ta đề ra và trong thời gian không xa, có thể đạt được những đỉnh cao của khoa học và kỹ thuật. Với Người, bồi dưỡng và giáo dục toàn diện phải trên tất cả các mặt “Đức, trí, thể, mỹ” và hơn nữa, những nội dung này phải gắn bó chặt chẽ với nhau, hỗ trợ, bổ sung cho nhau.

Xây dựng và bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là công việc vô cùng quan trọng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn Đảng và nhân dân ta. Thực hiện lời dạy của Người, Đảng ta đã luôn quan tâm đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ và coi đó là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Đảng đã ra nhiều nghị quyết, chỉ thị về công tác thanh niên, về nhiệm vụ giáo dục, chăm lo thế hệ trẻ, coi thanh niên là lực lượng xung kích trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đặt niềm tin lớn lao và vững chắc vào thanh niên trong sự nghiệp đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Báo cáo Chính trị tại Đại hội IX của Đảng đã nêu rõ: “Đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục, bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”(5).

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, thế hệ trẻ Việt Nam luôn khắc nhớ lời dặn dò của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Họ đã và đang chứng tỏ bản lĩnh, sức sáng tạo, sức trẻ, dám nghĩ dám làm; tích cực say mê học tập, nghiên cứu lý luận, khoa học và công nghệ để áp dụng vào lao động sản xuất, để cùng với toàn Đảng, toàn dân thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới. Rất nhiều phong trào thi đua, như Thanh niên lập nghiệp, Tuổi trẻ giữ nước, Thi đua tình nguyện xây dựng và bảo vệ Tổ quốc,… đã thu hút sự tham gia của đông đảo thế hệ trẻ Việt Nam. Hiện nay, 2 phong trào lớn là: “5 xung kích phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc”, “4 đồng hành với thanh niên lập thân lập nghiệp” vẫn đang được đông đảo đoàn viên, thanh niên, sinh viên, học sinh hưởng ứng và thực hiện có hiệu quả.

Tuy nhiên, dưới tác động của nhiều yếu tố khách quan cũng như chủ quan do mặt trái của nền kinh tế thị trường, sự chống phá của các thế lực thù địch, sự bùng nổ của công nghệ thông tin,… đã làm cho một bộ phận thanh, thiếu niên phai nhạt lý tưởng, chạy theo lối sống thực dụng, hưởng thụ, lười học tập, tu dưỡng đạo đức, xa rời truyền thống dân tộc, v.v.. Những hiện tượng đó, trước hết là nguy cơ đe doạ tương lai của chính bản thân họ, đồng thời cản trở sự phát triển lành mạnh, tiến bộ của toàn xã hội ta hiện nay.

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

Để thế hệ trẻ của chúng ta trở thành những người kế thừa xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng”, vừa “chuyên”, thì công tác giáo dục phải được tiến hành một cách toàn diện như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: Trong việc giáo dục và học tập phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ chủ nghĩa xã hội, văn hóa, kinh tế, lao động và sản xuất. Rằng, trong việc giáo dục và bồi dưỡng thế hệ trẻ phải chú ý đến cả hai yếu tố đạo đức và tài năng, trong đó lấy đạo đức làm gốc. Tài ở đây nghĩa là có tri thức đầy đủ về các lĩnh vực khoa học, có kỹ năng thực hành, có thể đảm nhiệm được những công việc mà Đảng và nhân dân giao phó. Trong mỗi con người tài và đức phải đi liền với nhau. Giáo dục toàn diện nhưng phải phù hợp với trình độ, lứa tuổi; phải biết kết hợp giữa lý luận và thực hành, lao động trí óc kết hợp với lao động chân tay, bởi lao động trí óc mà không lao động chân tay chỉ biết lý luận mà không biết thực hành thì, như Hồ Chí Minh đã nói, “cũng là trí thức có một nửa”.(5)

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt niềm tin lớn lao vào thế hệ trẻ Việt Nam, coi họ là những người chủ tương lai của đất nước. Khẳng định vai trò to lớn của tuổi trẻ trong sự phát triển và trường tồn của dân tộc, Người quả quyết: Nước nhà thịnh hay suy yếu một phần lớn là do các thanh niên. Trước lúc đi xa, trong Di chúc, Người vẫn không quên nhấn mạnh, “bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”. Giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ - thế hệ cách mạng cho đời sau là đòi hỏi khách quan của sự nghiệp cách mạng. Bản thân thế hệ trẻ có một vị trí và vai trò vô cùng quan trọng đối với sự phát triển đất nước, với tương lai của dân tộc, như Hồ Chí Minh đã từng nói:

Một năm khởi đầu từ mùa xuân.

Một đời khởi đầu từ tuổi trẻ.

Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội”.

“Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau” là một nhiệm vụ khó khăn, lâu dài, bền bỉ, nhưng dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh và quyết tâm của toàn Đảng, toàn dân, chúng ta nhất định thực hiện thành công để các thế hệ trẻ cùng giúp sức vào “xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh”./.

 


(*) Nghiên cứu viên, Viện Triết học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.

(1) Hồ Chí Minh. Toàn tập, t.12. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.498.

(2) Hồ Chí Minh, Sđd., t.12, tr.498.

(3) Hồ Chí Minh. Sđd., t.4, tr.33.

(4) Hồ Chí Minh. Sđd., t.11, tr.329.

(5) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.126.


Lê Thúy Hạnh (*)

Tạp chí Triết học, số 10 (221), tháng 10 - 2009


Xem tin phát hành ngày:

Liên hệ với chúng tôi:

Bản quyền thuộc về Viện Triết Học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Điện thoại: +84 (024)35140527, +84 (024)35141134, Fax: +84 (024)35141935

Email: vnphilosophy@yahoo.com

Địa chỉ: 59 Láng Hạ, Ba Đình, Hà Nội.

Giấy phép số 211/GP-BC của Bộ VHTT cấp ngày 29 tháng 5 năm 2007