QC Shop

Về mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân và việc giải quyết nó ở nước ta hiện nay

Trần Đắc Hiến(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 8 (159), tháng 8 - 2004

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta sự tồn tại lâu dài của các giai cấp, tầng lớp khác nhau cũng như sự tồn tại của mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp là một tất yếu khách quan không thể tránh khỏi. Hiện nay, trong các mâu thuẫn ấy, mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân đang nổi lên, ngày càng có nhiều biểu hiện mới và diễn biến phức tạp. Vì vậy, việc nhận thức đúng đắn, khoa học về mâu thuẫn này là cơ sở quan trọng để lựa chọn các phương pháp giải quyết chúng một cách có hiệu quả, góp phần bảo đảm ổn định an ninh chính trị và trật tự, an toàn xã hội, tạo điều kiện cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Quan điểm mácxít về tính phổ biến của mâu thuẫn đã chỉ rõ, mâu thuẫn là hiện tượng tồn tại khách quan trong tự nhiên, xã hội và trong tư duy. Trong xã hội, mâu thuẫn không những chỉ tồn tại giữa các giai cấp đối kháng nhau, giữa nhân dân với kẻ thù của nhân dân, mà ngay trong nội bộ nhân dân cũng có mâu thuẫn. Song, mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân khác căn bản về chất so với mâu thuẫn giữa nhân dân với kẻ thù (mâu thuẫn địch - ta) hay mâu thuẫn đối kháng nói chung.

Việc sử dụng khái niệm “mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân” trước hết là nhằm mục đích phân biệt với mâu thuẫn địch – ta trong đấu tranh cách mạng. Nếu không thấy sự khác nhau giữa hai loại mâu thuẫn đó, người ta sẽ mắc sai lầm “hữu khuynh” hoặc “tả khuynh” khi lựa chọn phương pháp giải quyết chúng trong hoạt động thực tiễn. Mặt khác, cũng là sai lầm nếu phủ nhận hoặc che giấu sự tồn tại của mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân, nếu chỉ thừa nhận sự nhất trí về lợi ích căn bản trong nội bộ nhân dân. Thực tiễn cách mạng xã hội chủ nghĩa và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội yêu cầu chúng ta phải vận dụng một cách thường xuyên, linh hoạt, sáng tạo và tự giác phép biện chứng duy vật, trước hết là vận dụng quy luật mâu thuẫn trong việc hoạch định đường lối, chính sách cũng như giải quyết mỗi tình hình cụ thể. V.I.Lênin từng khẳng định rằng, “… bản chất, linh hồn sống của chủ nghĩa Mác là: phân tích cụ thể một tình hình cụ thể”(1).

Khái niệm mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân chưa được các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin sử dụng trong những tác phẩm của mình, do điều kiện thực tiễn lúc đó chưa đặt ra. Đến nay, trong các sách báo mácxít, khái niệm này cũng chưa được định nghĩa một cách hoàn chỉnh. Ở nước ta, qua các bài viết của mình, một số nhà nghiên cứu cũng mới chỉ đưa ra những cách hiểu, ý kiến khác nhau về mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân khi đề cập đến tình trạng khiếu kiện, tranh chấp xảy ra trong thực tiễn (chủ yếu trên địa bàn nông thôn nước ta những năm gần đây). Trong Văn kiện Đại hội lần thứ IX, Đảng ta cũng sử dụng thuật ngữ “mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân” để chỉ sự đối lập nhau về lợi ích giữa các thành phần kinh tế, các giai cấp, tầng lớp xã hội trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay. Vậy, thực chất nội hàm của khái niệm mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân là gì? Biểu hiện của nó ra sao và cần phải giải quyết như thế nào?

Mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân là khái niệm có tính chất chính trị - xã hội, mang tính lịch sử và nội hàm của nó phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử nhất định của cách mạng. Vì vậy, việc xác định nội hàm và sử dụng khái niệm này cũng phải có quan điểm giai cấp rõ ràng. Dựa trên cơ sở lý luận của triết học mácxít và xuất phát từ thực tiễn cụ thể của nước ta, theo chúng tôi, có thể hiểu mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân là mâu thuẫn giữa một bộ phận nhân dân này với bộ phận nhân dân khác; giữa đông đảo nhân dân lao động với một số cán bộ có biểu hiện tiêu cực, tham nhũng; giữa một số cơ quan doanh nghiệp với nhân dân địa phương.

Ở nước ta, trong thời gian vừa qua, mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân thể hiện tập trung dưới một số dạng cơ bản sau đây:

Một là, mâu thuẫn giữa các giai cấp, các tầng lớp xã hội với nhau trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay. Chẳng hạn, mâu thuẫn giữa hệ tư tưởng tiên tiến của giai cấp công nhân với những tư tưởng, tập quán bảo thủ trì trệ, lạc hậu của giai cấp nông dân; giữa lao động trí óc của đội ngũ trí thức với các loại lao động chân tay của giai cấp công nhân và giai cấp nông dân; giữa bộ phận công nhân lao động làm thuê với tầng lớp tư sản. Trong thời kỳ quá độ ở nước ta, mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân, nhân dân lao động với tầng lớp tư sản, tuy mang tính chất mâu thuẫn giữa lao động làm thuê và nhà tư bản nhưng không mang tính đối kháng, mà là mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân, bởi vì lợi ích hợp pháp của các nhà tư sản căn bản thống nhất với lợi ích chung của cộng đồng(2). Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta đã có những chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển thành phần kinh tế tư bản tư nhân, coi nó như một bộ phận cấu thành của nền kinh tế quốc dân; tạo điều kiện và thu hút các nhà tư bản nước ngoài đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh. Đồng thời, sử dụng và tăng cường các công cụ quản lý, điều tiết như chính sách, pháp luật… để bảo vệ lợi ích chính đáng của người lao động và kết hợp hài hoà giữa lợi ích của người lao động, lợi ích của nhà tư bản và lợi ích của Nhà nước.

Hai là, mâu thuẫn giữa bộ phận nhân dân với một số cán bộ làm công tác lãnh đạo, quản lý có biểu hiện tiêu cực, tham nhũng, sách nhiễu, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống (chủ yếu là ở cơ sở). Đây là dạng mâu thuẫn xuất hiện khá phổ biến ở nhiều vùng nông thôn nước ta trong thời gian vừa qua. Tại một số điểm xảy ra mâu thuẫn, quần chúng nhân dân đủ mọi thành phần, ngoài nhân dân lao động còn có cả một số cán bộ, đảng viên, gia đình chính sách, thương binh, gia đình có công với cách mạng, cán bộ hưu trí… tụ tập đông người kéo nhau lên các cơ quan cấp huyện, tỉnh và Trung ương để khiếu kiện, tố cáo cán bộ tham nhũng, vi phạm quyền làm chủ của nhân dân. Có trường hợp, do quá bức xúc, quần chúng nhân dân đã không tự kiềm chế được và bộc phát những hành động quá khích, vi phạm pháp luật, như chống người thi hành công vụ, bắt giữ người trái pháp luật, gây rối trật tự công cộng… làm mất trật tự, trị an ở cơ sở.

Ba là, mâu thuẫn giữa các bộ phận nhân dân trong cùng một địa phương hoặc giữa các địa phương (giữa các thôn, các xã, các dòng họ, mâu thuẫn cá nhân cục bộ) nảy sinh chủ yếu do tranh chấp đất đai, dẫn đến xô xát tập thể, thậm chí xảy ra những vụ trọng án làm tình hình an ninh trật tự trên địa bàn trở nên phức tạp.

Bốn là, mâu thuẫn giữa một số cơ quan, doanh nghiệp với nhau hoặc giữa cơ quan, doanh nghiệp với nhân dân địa phương. Nguyên nhân chủ yếu của dạng mâu thuẫn này là do tranh chấp đất đai và những bất đồng trong việc đền bù đất đai, giải phóng mặt bằng xây dựng giữa doanh nghiệp với người dân. Vì thế, nhân dân thuộc diện giải toả có những biểu  hiện bất bình, phản ứng, khiếu kiện kéo dài, khiếu kiện vượt cấp. Tình trạng đó, một mặt, gây nên sự phức tạp về an ninh trật tự; mặt khác, gây thiệt hại về kinh tế cho cả người thuộc diện được đền bù lẫn các chủ thể phải thực hiện sự đền bù (Nhà nước, tập thể, cá nhân). Điều nguy hiểm là, có trường hợp, do kém hiểu biết, một bộ phận nhân dân đã bị những phần tử xấu kích động nên có những hành động quá khích, manh động, vi phạm pháp luật, ảnh hưởng xấu đến đời sống kinh tế - xã hội của địa phương.

Năm là, mâu thuẫn giữa bộ phận quần chúng giáo dân với cơ quan nhà nước, liên quan đến đất đai, nhà thờ, hoạt động tôn giáo. Biểu hiện của dạng mâu thuẫn này trong thời gian vừa qua là tình trạng khiếu kiện của giáo dân (có cả đơn của linh mục, giám mục) trong một số tôn giáo đòi lại, xin lại các cơ sở vật chất (chủ yếu là đất đai) trước đây đã hiến nhượng cho nhà nước. Một số trường hợp đã xảy ra xô xát, quần chúng giáo dân có những hành động chống lại người thi hành công vụ, làm cho tình hình mâu thuẫn trở nên rất căng thẳng. Ngoài ra, còn có những mâu thuẫn trong chính nội bộ tôn giáo, xuất phát từ việc tranh chấp sư, linh mục,v.v. Nhìn chung, đây là dạng mâu thuẫn rất phức tạp và nhạy cảm, có sự đan xen giữa quyền lợi kinh tế, nhu cầu tín ngưỡng với màu sắc chính trị, có trường hợp còn được sự chỉ đạo của một số cá nhân, tổ chức phản động lưu vong ở nước ngoài. Do đó, việc giải quyết mâu thuẫn này phải hết sức thận trọng, tránh tạo sơ hở để các thế lực thù địch lợi dụng xuyên tạc, kích động chống đối, vu khống Việt Nam vi phạm dân chủ, nhân quyền, tự do tôn giáo.

Sáu là, mâu thuẫn liên quan đến quần chúng nhân dân là người dân tộc thiểu số, chủ yếu là do quần chúng bị những phần tử xấu, bị kẻ địch lợi dụng kích động đấu tranh, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Dạng mâu thuẫn này phát sinh chủ yếu do tranh chấp đất đai giữa một số đồng bào dân tộc với một số nông trường hoặc với bộ phận dân di cư tự do trên địa bàn. Đây là loại mâu thuẫn phức tạp, tiềm ẩn nguy cơ rất lớn đối với an ninh nông thôn và thường bị các thế lực thù địch trong và ngoài nước lợi dụng triệt để nhằm xuyên tạc, vu khống, kích động chống đối. Vụ gây rối và chống người thi hành công vụ xảy ra trên địa bàn Tây Nguyên tháng 2-2001 và đầu tháng 4-2004 vừa qua là một thí dụ điển hình.

Thực tế cho thấy, những điểm xảy ra mâu thuẫn phức tạp trong nội bộ nhân dân trong thời gian vừa qua chủ yếu là nơi chứa đựng, hội tụ những thắc mắc, khiếu kiện của quần chúng chưa được giải quyết kịp thời, hoặc đã giải quyết nhưng chưa triệt để, dứt điểm, dẫn đến tình trạng khiếu kiện tập thể, khiếu kiện vượt cấp gây mất trật tự trị an ở nhiều nơi. Nguyên nhân của các mâu thuẫn đó, xét đến cùng, đều bắt nguồn hoặc là từ chính quyền (chủ yếu là ở cơ sở) hoặc là từ quần chúng nhân dân. Về phía chính quyền, đó là những hạn chế, bất cập trong công tác quản lý cũng như trong các chủ trương, chính sách, pháp luật đã tạo “kẽ hở” cho một số cán bộ có chức quyền nhưng đã thoái hoá, biến chất lợi dụng để trục lợi, tham nhũng, khiến quần chúng bất bình và đấu tranh. Về phía quần chúng nhân dân, nguyên nhân là do trình độ dân trí và ý thức pháp luật của phần lớn trong số họ chưa cao, còn bất cập với quá trình mở rộng dân chủ. Từ đó, dẫn đến sự nhận thức và hành động lệch lạc của một bộ phận nhân dân. Ngoài ra, họ còn bị những phần tử cơ hội, bất mãn lợi dụng, kích động gây nên tình trạng mất ổn định trật tự ở nhiều nơi. Bên cạnh đó, những tập quán cũ, lạc hậu còn ảnh hưởng nặng nề trong suy nghĩ và hành động của một bộ phận quần chúng cũng là một tác nhân làm phát sinh mâu thuẫn phức tạp trong nội bộ nhân dân,v.v.

Những mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân có thể phát triển thành “điểm nóng xã hội” hoặc “điểm nóng chính trị – xã hội” nếu như chúng không được giải quyết kịp thời, thích hợp, triệt để. Thực chất, điểm nóng xã hội là nơi mà mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân diễn biến gay gắt, quyết liệt, bùng nổ thành sự tranh chấp, gây rối, xung đột, gây hậu quả xấu về chính trị, kinh tế – xã hội và an ninh nông thôn.

Bản chất của mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân là một loại mâu thuẫn không đối kháng, vì lợi ích căn bản, hợp pháp của các bộ phận nhân dân về cơ bản là thống nhất với nhau và thống nhất với lợi ích chung của cộng đồng. Đối với nước ta, lợi ích ấy là độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, với tính chất biện chứng của mình, mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân - nếu không được giải quyết đúng đắn và kịp thời, sẽ có khả năng chuyển hoá thành mâu thuẫn đối kháng. Hơn 80 năm trước, V.I.Lênin từng cảnh báo rằng, trong trường hợp có sự sai lầm về chính sách hoặc sai lầm từ hoạt động thực tiễn, mâu thuẫn không đối kháng có thể trở nên gay gắt, sâu sắc và trong những điều kiện nhất định, có những nét của mâu thuẫn đối kháng. Một số tác giả ở nước ta cũng cho rằng, “sai lầm trong đường lối, chính sách của nhà nước có thể làm cho mâu thuẫn vốn không đối kháng trở thành đối kháng”;  thậm chí “sự kích động của các phần tử cực đoan, quá khích có thể đưa mâu thuẫn hiện tượng từ chỗ không đối kháng trở thành đối kháng”(3). Hoặc, ngay cả khi "con người không biết điều hoà lợi ích của mình thì những mâu thuẫn không đối kháng giữa họ đều có thể chuyển thành các mâu thuẫn đối kháng”(4).

Nếu vì những lý do nào đó mà các mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân chậm hoặc không được giải quyết kịp thời, triệt để và do vậy, trở thành những “điểm nóng” thì chúng sẽ có khả năng chuyển hoá thành mâu thuẫn đối kháng. Trong những trường hợp như vậy, vấn đề sẽ trở nên phức tạp hơn và chứa đựng nhiều nguy cơ không thể lường hết. Đồng thời, cũng cần phải thấy là, trong điều kiện hiện nay, các thế lực thù địch trong và ngoài nước luôn lợi dụng và khai thác triệt để những mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân nhầm phục vụ cho những toan tính chính trị và chiến lược 'diễn biến hoà bình" của chúng. Vì vậy, chúng ta phải chủ động, một mặt, phát hiện kịp thời và nhận thức đúng đắn, đầy đủ các mâu thuẫn xảy ra trong nội bộ nhân dân; mặt khác, cần căn cứ vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể phát sinh cũng như tính chất của mâu thuẫn để lựa chọn phương pháp giải quyết phù hợp, tránh những hậu quả bất lợi cho cách mạng do sai lầm chủ quan, đồng thời, hình thành động lực mới – được tạo nên thông qua việc giải quyết các mâu thuẫn đó, cho sự phát triển của xã hội.

Tuy mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân không phải là loại mâu thuẫn đối kháng, song việc giải quyết nó ở nước ta hiện nay đòi hỏi phải nắm vững một số yêu cầu cơ bản sau đây:

Thứ nhất, việc giải quyết mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp, tuyệt đối, toàn diện của các cấp uỷ Đảng, chính quyền; sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất, đồng bộ của các ban ngành, đoàn thể, tổ chức xã hội.

Thứ hai, việc giải quyết mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân chủ yếu được thực hiện bằng các phương pháp giáo dục, thuyết phục, đấu tranh tự phê bình; bằng việc xây dựng, củng cố và hoàn thiện các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; tuyệt đối không sử dụng biện pháp trấn áp bằng bạo lực.

Thứ ba, việc giải quyết mâu thuẫn đó phải dựa trên cơ sở phát huy quyền làm chủ của nhân dân; đồng thời, tăng cường hiệu lực của pháp chế xã hội chủ nghĩa để đảm bảo kỷ cương phép nước. Một mặt, phải phát hiện kịp thời và xử lý nghiêm khắc những trường hợp cán bộ lợi dụng chức quyền để tham nhũng hoặc vi phạm pháp luật… gây bất bình cho nhân dân; mặt khác, phải chú trọng công tác giáo dục ý thức pháp luật cho nhân dân, hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng vi phạm dân chủ. Ngoài ra, cần phải phát hiện và xử lý nghiêm khắc những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, quá khích, ngoan cố chống đối, có hành động vi phạm pháp luật để đảm bảo trật tự, an toàn xã hội cũng như nền an ninh của đất nước.

Thứ tư, việc giải quyết mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân phải thận trọng và được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm đảm bảo các yêu cầu chính trị và pháp luật; phải hết sức cảnh giác với những âm mưu và hoạt động chống phá của các thế lực thù địch. Muốn vậy, chúng ta phải nắm chắc tình hình diễn biến của mâu thuẫn, phân tích nguyên nhân sâu xa, trực tiếp, nhận dạng đúng mâu thuẫn, phân loại mâu thuẫn… để xác định phương châm chỉ đạo sát hợp, lựa chọn phương pháp giải quyết mâu thuẫn và tổ chức thực hiện nhanh gọn, hiệu quả.

Ở nước ta, trong những năm vừa qua, tình hình mâu thuẫn, tranh chấp, khiếu kiện vượt cấp của nhân dân xảy ra liên tục và có chiều hướng gia tăng, diễn biến phức tạp, tiềm ẩn những nhân tố có thể gây mất ổn định chính trị, xã hội. Thực tiễn cách mạng đòi hỏi chúng ta phải chủ động trong việc nhận diện các mâu thuẫn, nhất là những mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân; có phương pháp phân tích và giải quyết mâu thuẫn một cách khoa học, đúng đắn và kịp thời. Đó còn là một trong những biện pháp căn bản để củng cố, tăng cường và phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta.

 


(*) Giảng viên, Học viện An ninh nhân dân.

(1) V.I.Lênin. Toàn tập, t.42. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1978, tr. 164.

(2) Xem: Giáo trình triết học Mác - Lênin. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1999, tr.504.

(3) Nguyễn Tấn Hùng. Mấy suy nghĩ về hai cấp độ của mâu thuẫn: mâu thuẫn bản chất và mâu thuẫn hiện tượng..Tạp chí Triết học,  số 3, 1995, tr. 20 – 21.

(4) Nguyễn Ngọc Hà. Mấy suy nghĩ xung quanh phạm trù mâu thuẫn đối kháng. Tạp chí Triết học, số 4, 1995, tr.51.

Đã xem: 2337
Thời gian đăng: Thứ bảy - 29/08/2015 04:46
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất