QC Shop

Cơ chế, chuẩn mực đạo đức xã hội và những hành vi đạo đức cá nhân

GS. Đỗ Huy

Nguồn: Triết học, số 2 (129), tháng 2 - 2002

Việc tuyên truyền các chuẩn mực và những giá trị đạo đức mới một cách sâu rộng, cổ vũ tính trung thực, vạch trần tính cơ hội bằng hệ thống truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và các phương tiện truyền thống cũng như hiện đại là cái góp phần tích cực trong việc điều chỉnh hành vi dạo đức cá nhân hướng đến các giá trị đạo đức phổ biến mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc khi mở rộng cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa  trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta

Nguồn: Internet

Nguồn: Internet

Ở nước ta, trong một thời gian dài, chúng ta đã thực hiện cơ chế bao cấp trên mọi lĩnh vực quan trọng của cuộc sống. Cùng với nó, một cơ chế đạo đức đã xuất hiện - cơ chế điều chỉnh hành vi trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ lao động, sinh hoạt, nghỉ ngơi đến các quan hệ gia đình và giữa các cá nhân với nhau. Cơ chế bao cấp trên các lĩnh vực sản xuất, lưu thông, phân phối, tiêu dùng đòi hỏi một cơ chế đạo đức phù hợp, vừa phản  ánh vừa điều chỉnh và cổ vũ các quan hệ kinh tế - xã hội. Các chuẩn mực và giá trị đạo đức đó có nhiệm vụ cổ vũ sự lao động  hết mình cho tập thể, tuyên truyền tính ưu việt của việc hưởng thụ theo phân phối công bằng của nhà nước. Kết quả của cơ chế bao cấp ấy, như chúng ta đã biết, người lao động đã không lao động  hết mình và sự phân phối đã rơi vào tình trạng bình quân chủ nghĩa. Một hiệu ứng đạo đức lệch chuẩn đã xuất hiện trên các hành vi cá nhân: Người lao động làm dối, làm ẩu và lãn công. Họ làm việc theo kẻng và theo thời gian lao động, chứ không phải vì chất lượng lao động. Do được nhà nước phân phối hàng hoá, nên đã có người tích trữ, đầu cơ, có người mang bán lại với giá cả rất chênh lệch, trong khi nhiều người thiếu các mặt hàng này lại không được phân phối và phải mua lại với giá rất đắt. Cơ chế quan liêu bao cấp còn tạo ra nhiều hiện tượng tiêu cực đạo đức: ăn gian, nói dối, cửa quyền, tham nhũng. Nhiều chuẩn mực do cơ chế này tạo ra đã không phù hợp với lợi ích của đa số người lao động.

Trên lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, có một số vùng đã nhận thức rõ cơ chế bao cấp là thủ phạm chủ yếu của đói nghèo, của sự phân phối bất công, của những tiêu cực đạo đức, họ đã sửa đổi cơ chế này bằng “khoán chui”. Hành động “khoán chui” được coi là những hành vi lệch chuẩn đạo đức mà cơ chế bao cấp không chấp nhận, nhưng những hành vi này lại được một cộng đồng không nhỏ chấp nhận. Nó đã dẫn đến việc rỡ bỏ cơ chế bao cấp, đi tới khoán 10 và khoán 100, tạo ra sự lệch chuẩn tiến bộ - biểu hiện của tính tích cực đạo đức. Sự lệch chuẩn này đã vượt bỏ một số chuẩn mực trong cơ chế điều chỉnh hành vi đã từng làm cho các hoạt động lao động thiếu sáng tạo và mối quan hệ giữa con người với con ngừơi không trung thực. Sự lệch chuẩn về đạo đức này được chúng ta gọi là sự lệch chuẩn của sự trưởng thành. Nó đề xuất một cơ chế mới và do đó, tạo cơ sở cho các chuẩn mực đạo đức mới đem lại cho các hành vi đạo đức cá nhân hướng hoạt động đúng đắn hơn.

Khác với cơ chế bao cấp, ở nước ta và trên thế giới, từ rất lâu đã vận hành cơ chế thị trường. Cơ chế thị trường là thành quả  quan trọng và tất yếu nảy sinh từ luật cung cầu của  nhân loại. Nó là yếu tố cân bằng bên trong giữa sản xuất và tiêu dùng, tạo thành cơ chế điều chỉnh lợi ích của những nhóm xã hội khác nhau. Cơ chế thị trường được hình thành trong mọi nền sản xuất hàng hoá. Tuy nhiên, trước khi các quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa chiếm ưu thế, cơ chế thị trường trong các xã hội truyền thống không hoàn toàn coi lý do kinh tế là tất cả và quan trọng nhất; do đó, cơ chế đạo đức điều chỉnh các hành vi của con người vẫn còn chú trọng đến tập quán từ thiện, uy tín cá nhân, lương tâm, danh dự trong sản xuất và trao đổi. Khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển, thị trường tư bản chủ nghĩa đã tạo ra cơ chế điều chỉnh các hành vi đạo đức mới. Do tự do cạnh tranh và mục tiêu lợi nhuận tối đa, cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa đã kích thích tính năng động đạo đức, làm cho chủ thể đạo đức vừa chấp nhận yêu cầu đạo đức của thị trường, vừa tìm cách khai thác các yếu tố có lợi nhất cho mình trong cơ chế đạo đức.

Thị trường tư sản áp đặt các chuẩn mực, các luật lệ đạo đức trên quy luật cung cầu xoay quanh phạm trù lợi nhuận. Các lực lượng ngang nhau trên “sân chơi” phải tạo ra được thế quân bình để có thể duy trì sự vận động của các lợi ích và chuẩn mực đạo đức cổ vũ, thúc đẩy sự quân bình này. Thị trường tư bản chủ nghĩa là điều kiện rất thuận lợi để cho chủ nghĩa cá nhân và lợi ích cá nhân phát triển. Người ta có thể vì lợi ích, lợi nhuận cá nhân mà nảy sinh những hành vi đạo đức tiêu cực: vu oan, phá hoại làm cho người khác khuynh gia bại sản.

Tuy nhiên, trong cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa không phải tất cả các chuẩn mực đạo đức đều là tiêu cực, đều chống phá chủ nghĩa nhân đạo. Nhiều chuẩn mực đạo đức đã được hình thành từ việc chống lại các quan hệ đạo đức lạc hậu, phản động của giai cấp phong kiến. Ngọn cờ tự do, bình đẳng, bác ái của giai cấp tư sản lúc đang lên đã tạo nên nhiều cơ chế đạo đức tốt đẹp. Song do sự vận hành của cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa theo lối  mạnh thì được, yếu thì thua, cá lớn nuốt cá bé... mà rất nhiều tiêu cực đạo đức đã nảy sinh. Để chống các tiêu cực đạo đức này, luật pháp tư sản đã đề ra nhiều hệ thống chuẩn mực hành vi hướng thiện. Dù có nhiều luật sư, có những bộ luật bảo vệ quyền con người, nhưng trong bản chất của chế độ tư bản vẫn duy trì tình trạng bất công, và do vậy, trên nhiều lĩnh vực, nó không có những định hướng giá trị thật đúng đắn để các hành vi đạo đức cá nhân hướng đến toàn thiện, toàn mỹ. Hơn nữa, do bản chất của chế độ tư bản là thừa nhận có áp bức, bóc lột mà nó không thể có một cương lĩnh đạo đức lý tưởng để giáo dục đạo đức tốt đẹp cho con ngưòi. Trong thị trường tư bản, chủ nghĩa cá nhân phát triển rất mạnh. Nó là bạn đồng hành của cơ chế đạo đức trong xã hội tư bản chủ nghĩa. Cơ chế này không được vận hành  công khai trong thời kỳ bao cấp ở nước ta, song trong thời kỳ ấy, vẫn có “cơ chế thị trường ngầm” tạo ra sự lệch chuẩn đạo đức xã hội trên nhiều hướng.

Sau năm 1986, chúng ta phát triển xã hội theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cơ chế đạo đức điều chỉnh các hành vi đạo đức cá nhân trong cơ chế này không phải là cơ chế được hình thành trong thời kỳ bao cấp, cũng không phải là cơ chế xuất hiện trong thị trường tư bản chủ nghĩa. Nhân tố định hướng xã hội chủ nghĩa trong cơ chế thị trường này làm xuất hiện một cơ chế đạo đức điều chỉnh hành vi rất mới. Trong cơ chế này, các định chuẩn đạo đức không hoàn toàn phải làm quân bình và duy trì các lực lượng cạnh tranh trên thị trường. Ngược lại, nó thúc đẩy lý tưởng đạo đức xã hội chủ nghĩa, làm cho các hành vi đạo đức ngày càng thoát khỏi những  cạnh tranh khốc liệt, những bất công trong xã hội.

Như chúng ta đều biết, trong cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa, những nguyên tắc tự do, bình đẳng, bác ái đã bị phá vỡ, chủ nghĩa cá nhân được đề cao, lối sống thực dụng gia tăng rõ rệt. Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa  của chúng ta cổ vũ việc làm giàu chính đáng, cho phép tính năng động, tích cực sáng tạo cá nhân được phát triển, nhưng nó xác lập hệ chuẩn đạo đức gắn với chủ nghĩa nhân đạo mà ở đó, con người không phát triển một chiều. Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải làm xuất hiện một cơ chế đạo đức điều chỉnh hành vi, kích thích phát triển các phẩm chất ưu tú của cá nhân, bảo đảm cho cá nhân lựa chọn các hành vi đạo đức chân chính trong hoàn cảnh phức tạp của các quan hệ lợi nhuận.

Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hướng tới xác lập các quan hệ đạo đức mà ở đó, cá nhân phải có trách nhiệm với sản phẩm của mình, ngăn chặn mọi sự làm dối, làm ẩu phương hại đến sản xuất và tiêu dùng. Như vậy, định hướng xã hội chủ nghĩa trong cơ chế thị trường của chúng ta có liên quan đến ý thức tự giác, tính năng động xã hội và trách nhiệm đạo đức không những của các hành vi cá nhân, mà còn phát triển các giá trị đạo đức tốt đẹp của xã hội. Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải xác lập trong hệ chuẩn mực đạo đức của nó sự phát triển các giá trị đạo đức truyền thống, tiếp thu các tinh hoa đạo đức hiện đại, gắn lợi ích của cá nhân với lợi ích của cộng đồng, coi sự cộng đồng các lợi ích cơ bản là điều kiện phát triển các giá trị đạo đức cá nhân.

Như vậy, cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta cần tạo nên trong cơ chế đạo đức điều chỉnh các hành vi cá nhân của nó một hệ chuẩn mà qua đó, con người phải lao động trung thực, có tinh thần trách nhiệm, gắn cá nhân với xã hội, coi lợi ích xã hội cũng như lợi ích cá nhân. Định hướng xã hội chủ nghĩa là lợi ích cơ bản hướng mọi hành vi của con người thực hiện khát vọng của cá nhân và xã hội. Rõ ràng là cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là cơ chế đạo đức điều chỉnh hành vi như cơ chế thị trường tư bản chủ nghĩa và cơ chế tập trung quan liêu bao cấp. Nhưng nhân tố thị trường trong cơ chế này vẫn hàng ngày hàng giờ có thể đẻ ra rất nhiều tiêu cực đạo đức. Cũng như vậy, trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các tàn dư của cơ chế bao cấp chưa chấm dứt bởi các chuẩn mực đạo đức có tính bảo thủ dai dẳng. Cơ chế đạo đức này chưa phải là cơ chế điều chỉnh hành vi như một xã hội pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Do đó, trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ chế đạo đức điều chỉnh hành vi là vô cùng phức tạp và có sự pha trộn nhiều quan hệ đạo đức. Ngoài những chuẩn mực mới tiến bộ, ở nó còn tồn tại nhiều tiêu cực đạo đức của thị trường tư bản chủ nghĩa, các tiêu cực đạo đức thời bao cấp vẫn luôn hiện diện trong cơ chế này.     

Trong những năm qua, do sự chuyển đổi từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong xã hội ta đã xuất hiện nhiều hiện tượng đạo đức xuống cấp. Các chuẩn mực mới chưa hình thành, các chuẩn mực cũ vẫn còn tồn tại, nhiều chuẩn mực đã không phản ánh đúng tình hình thực tế. Có những khoảng trống của sự vô chuẩn đã được dư luận quan tâm điều chỉnh, song các tiêu cực đạo đức không hề suy giảm, mà ngược lại, trong các lĩnh vực tình dục, bạo lực, tài chính, ngân hàng, quyền lực đều gia tăng các phản đạo đức.

Ở nước ta hiện đang có sự vận hành của cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện công nghiệp, hoá hiện đại hoá. Nó đã tạo ra trong cơ chế đạo đức điều chỉnh hành vi một nội dung mới mẻ - đó là yêu cầu con người có đạo đức phải phát triển nội sinh về khoa học, kỹ thuật. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là thành quả phát triển của lực lượng sản xuất, đồng thời tác động đáng kể đến các quan hệ xã hội, làm cho tính tích cực của cá nhân không ngừng được nâng cao, các giao tiếp xã hội mang nhiều nội dung mới. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta trong điều kiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mỗi cá nhân không chỉ năng động hơn, nâng cao trình độ học vấn hơn, mà trách nhiệm đạo đức trước xã hội phải cao hơn. Các định hướng giá trị mới do công nghiệp hoá, hiện đại hoá tạo ra đòi hỏi con người phải có trách nhiệm hơn không chỉ trong lao động sản xuất, mà cả ứng xử đạo đức đối với môi trường. Các quy trình công nghệ mới luôn đòi hỏi trách nhiệm đạo đức cao, đòi hỏi con người phải sản xuất tốt hơn và giữ gìn sự trong sạch hơn cho môi trường sống của chúng ta. Nội dung mới của cơ chế phát triển đất nước theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đòi hỏi phải có các chuẩn mực đạo đức mới nhằm điều chỉnh tính tích cực của các hành vi cá nhân và đánh giá các hành vi đó. Hiện nay, trong bộ luật đạo đức của chúng ta, hệ chuẩn này xuất hiện rất mờ nhạt. Nó chưa kích thích được tính tích cực đạo đức của các cá nhân và còn bỏ một khoảng trống cho các tiêu cực đạo đức xuất hiện. Do đó, trong nhiều vấn đề xã hội và môi trường, còn có những ứng xử thiếu đạo đức hoặc rơi vào im lặng đáng sợ.

Có thể nói, cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta đã làm thay đổi nhiều chuẩn mực đạo đức điều chỉnh các hành vi cá nhân. Các chuẩn mực cũ mất đi, các chuẩn mực mới ra đời, song nhiều chuẩn mực đã trở nên lạc hậu và không ít sự lệch chuẩn đã xuất hiện trong đời sống đaọ đức. Trong các sự lệch chuẩn ấy, có sự lệch chuẩn không đúng đắn, có cả sự lệch chuẩn trưởng thành, một số lĩnh vực các chuẩn mực còn mờ nhạt hoặc rơi vào vô chuẩn. Vì thế, cần thiết phải gia tăng giáo dục đạo đức trong điều kiện hiện nay.

Trước hết, chúng ta cần phải giáo dục việc nhận diện các quan hệ đạo đức đang vận động trong đời sống của xã hội ta. Việc cổ vũ các quan hệ đạo đức đúng đắn, phê phán các quan niệm đạo đức sai lầm một cách khách quan là điều rất cần thiết để từ đó, con người có lòng tin vào những điều thiện và phê phán điều ác một cách khoa học, củng cố ý thức tự giác. Các quan điểm tiêu dùng, thiếu trách nhiệm, ăn bám, lười biếng, lừa đảo phải được vạch trần và người tốt, việc tốt phải được cổ vũ, nêu gương.

Cùng với việc nhận diện tính tích cực và tiêu cực đạo đức một cách đúng đắn và khoa học, trong xã hội ta cũng cần phải xây dựng các chuẩn mực đạo đức mới. Thực tế cho thấy, các chuẩn mực đạo đức có tính bảo thủ cao. Có chuẩn mực mà nếu chúng ta gìn giữ được, thì trong cơ chế thị trường, các quan hệ đạo đức sẽ trở nên lành mạnh. Song có rất nhiều chuẩn mực đạo đức đã lạc hậu, cần phải gỡ bỏ để cho cái mới, cái tốt, cái đẹp xâm nhập sâu vào quan hệ xã hội. Nhiều lĩnh vực mới mẻ của cuộc sống chưa hình thành được các chuẩn mực đạo đức tích cực. Chúng ta cần phải hiểu rõ thị trường hiện đại và cơ chế của nó. Việc hình thành những cơ sở đạo đức của thị trường hiện đại ở nước ta trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá có một ý nghĩa to lớn trong việc định hướng xã hội chủ nghĩa và giao tiếp văn minh với nhiều nền văn hoá khác. Tiếng nói đạo đức chung giữa các quan hệ thị trường trong nước và ngoài nước sẽ làm cho bản sắc dân tộc của đạo đức gắn với cái phổ biến.

Hiện nay, nhân dân ta đang xây dựng nếp sống văn minh. Việc xây dựng môi trường đạo đức trong lao động, trong gia đình, tập thể, làng xã, đô thị gắn với pháp luật vừa là nội dung cơ bản của nếp sống văn minh, vừa là một yêu cầu giáo dục đạo đức quan trọng trong điều kiện nước ta mở rộng cơ chế thị trường, tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của chúng ta cần phải có một hành lang pháp luật sâu và một bộ luật đạo đức tiến bộ. Việc xây dựng môi trường đạo đức tiến bộ gắn với hành lang pháp luật sâu có ý nghĩa trọng đại không chỉ với lao động, mà còn cải tạo lại các quan hệ đạo đức truyền thống vẫn coi lệ làng hơn phép nước, xác lập những nhân tố cơ bản của lối sống văn minh trong xã hội  hiện đại.

Cuối cùng, việc tuyên truyền các chuẩn mực và những giá trị đạo đức mới một cách sâu rộng, cổ vũ tính trung thực, vạch trần tính cơ hội bằng hệ thống truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và các phương tiện truyền thống cũng như hiện đại là cái góp phần tích cực trong việc điều chỉnh hành vi dạo đức cá nhân hướng đến các giá trị đạo đức phổ biến mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc khi mở rộng cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa  trong điều kiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta.

Chúng ta đang xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Xây dựng cơ chế đạo đức diều chỉnh các hành vi cá nhân trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa gắn với tinh thần khoan dung ngàn năm của cha ông và lý tưởng nhân đạo tiên tiến của thời đại là vừa góp phần củng cố tính dân tộc của nền văn hoá mới, vừa thúc đẩy những nhân tố tích cực nhất để nhân dân ta được sống trong công bằng, xã hội ta tiến đến dân chủ, văn minh, đất nước ta ngày thêm hùng mạnh.   

Đã xem: 1957
Thời gian đăng: Thứ hai - 02/02/2015 01:48
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất