QC Shop

Xây dựng và hoàn thiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa - Một giải pháp cơ bản để xây dựng và phát triển đạo đức

Trịnh Duy Huy(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 2 (165), tháng 2 - 2005

Đạo đức là một hiện tượng xã hội, một mặt, luôn bị quy định bởi đời sống kinh tế, mặt khác, nó cũng có sự tác động tích cực hoặc tiêu cực trở lại đối với chính cơ sở kinh tế mà trên đó, nó được nảy sinh. Để phát huy vai trò tích cực của đạo đức đối với sự phát triển kinh tế - xã hội thì cần thiết phải xây dựng và hoàn thiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Một nền kinh tế nếu được định hướng phát triển đúng đắn, được tổ chức, quản lý một cách khoa học, xác lập được những quan hệ kinh tế phù hợp là tiền đề dẫn đến sự hình thành các giá trị đạo đức mới, các chuẩn mực đạo đức mới đáp ứng được đòi hỏi của sự phát triển đất nước.

Ảnh minh họa

Ảnh minh họa

Theo quan điểm duy vật biện chứng, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tổng thể những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh một cách tự giác, tự nguyện hành vi của con người vì lợi ích của cộng đồng, của xã hội.

Với tư cách một hình thái ý thức xã hội, đạo đức không phải là một hiện tượng siêu nhiên, thần bí, một lực lượng được áp đặt từ bên ngoài và cũng không phải là sản phẩm chủ quan của con người, mà là sản phẩm của xã hội, được hình thành trên cơ sở của một tồn tại xã hội nhất định và phản ánh chính tồn tại xã hội đó. Chính vì vậy, đạo đức không phải là một cái gì đó vĩnh cửu, bất biến mà cũng vận động, biến đổi cùng với sự vận động, biến đổi của tồn tại xã hội.

Là một hình thái ý thức xã hội, cũng như các hình thái ý thức xã hội khác, đạo đức chịu sự quy định của sự phát triển kinh tế - xã hội. Mặt khác, đạo đức cũng có sự tác động trở lại đối với chính cơ sở kinh tế - xã hội mà trên đó, nó được nảy sinh. Sự tác động này diễn ra theo hai hướng: tích cực hoặc tiêu cực. Để phát huy vai trò tích cực của đạo đức đối với sự phát triển kinh tế thì không thể để cho các chuẩn mực đạo đức hình thành một cách tự phát, mà cần phải có sự chỉ đạo, hướng dẫn và xây dựng một cách tự giác. Một trong những giải pháp chủ yếu để xây dựng đạo đức là giải pháp kinh tế, bởi các quan hệ kinh tế bao giờ cũng là cơ sở, là nền tảng của các quan hệ đạo đức.

Nước ta đang trong quá trình chuyển đổi từ cơ chế kinh tế tập trung, quan liêu, bao cấp sang cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế thị trường luôn có tác động hai mặt đến sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung và đến đạo đức nói riêng. Do vậy, để phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực, đồng thời thông qua các quan hệ kinh tế mà xây dựng những chuẩn mực đạo đức mới, phù hợp, tạo nên động lực bên trong cho sự phát triển kinh tế trong điều kiện kinh tế thị trường thì trước hết, cần phải xây dựng và hoàn thiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Điều đó có nghĩa là, muốn định hướng các giá trị đạo đức thì trước tiên phải định hướng ngay trong cơ sở kinh tế - xã hội đã sản sinh ra nó.

Kinh tế thị trường là giai đoạn phát triển cao của kinh tế hàng hoá, bản thân nó cũng có lịch sử phát triển. Từ kinh tế hàng hoá giản đơn sang kinh tế thị trường sơ khai đến kinh tế thị trường tự do mà đặc trưng của nó là nhà nước không can thiệp vào các hoạt động kinh tế và đến nay, kinh tế thị trường hiện đại đã có sự can thiệp của nhà nước và việc mở rộng giao lưu kinh tế với nước ngoài. Ngày nay, mô hình kinh tế này đang được hầu hết các nước trên thế giới vận dụng như một phương thức tất yếu, hữu hiệu để phát triển đất nước. Kinh tế thị trường, thực ra, không phải là một hình thái kinh tế - xã hội, mà chỉ là một hình thức, một phương thức vận hành kinh tế. Nó là phương thức sinh hoạt kinh tế với hệ thống các quan hệ kinh tế được mở rộng, phát triển theo những nguyên tắc riêng biệt. Sự phát triển kinh tế thị trường đã chứa đựng trong nó việc mở rộng phân công lao động xã hội, phát triển khoa học, công nghệ và ứng dụng chúng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh. Sự phát triển của kinh tế thị trường luôn gắn liền với quá trình phát triển của văn minh nhân loại, của khoa học, kỹ thuật và của lực lượng sản xuất.

Tuy nhiên, không phải sự phát triển kinh tế nào cũng gắn liền với tiến bộ xã hội, tiến bộ đạo đức. Phát triển kinh tế có thể tạo môi trường thuận lợi cho việc nảy sinh những giá trị đạo đức, song nó cũng có thể tạo ra những nghịch lý trong sự phát triển của đời sống đạo đức. Bản thân kinh tế thị trường bao giờ cũng tác động đến đời sống văn hoá, đạo đức theo cả hai chiều vừa tích cực vừa tiêu cực... Vấn đề là ở chỗ, cần có một bộ máy nhà nước biết hướng dẫn bàn tay vô hình của thị trường, hạn chế mặt tiêu cực, phát huy mặt tích cực của nó thì mới có thể thúc đẩy sự tiến bộ xã hội. Vì vậy, Đảng ta đã lựa chọn mục tiêu phát triển kinh tế vì sự giàu có, phồn vinh và hạnh phúc của nhân dân lao động với chiến lược phát triển là tất cả vì con người, cho con người mà trước hết là người lao động, đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nền kinh tế này không phải chỉ đơn thuần là sự phát triển nhằm đạt mục tiêu dân giàu, nước mạnh, mà còn bao hàm một nội dung quan trọng là thiết lập một kiểu tổ chức xã hội, một trật tự xã hội với nội dung công bằng, dân chủ và văn minh, tạo cơ sở cho sự tồn tại và phát triển những giá trị, chuẩn mực đạo đức tiến bộ, đồng thời loại bỏ dần những yếu tố phản giá trị, phi đạo đức ra khỏi đời sống xã hội.

Trong điều kiện phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, với các chủ thể kinh tế tự do, tự chủ sản xuất, kinh doanh theo pháp luật, vừa cạnh tranh vừa liên kết, hợp tác với nhau thì kinh tế nhà nước luôn phải giữ vai trò chủ đạo trong một số lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế, nắm những khâu then chốt, có ý nghĩa quyết định sự phát triển kinh tế - xã hội. Đây là một nguyên tắc và là một sự khác biệt mang tính bản chất của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và các mô hình kinh tế khác. Kinh tế nhà nước phải đổi mới, phát triển có hiệu quả để làm tốt vai trò chủ đạo, trở thành đòn bẩy thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giải quyết các vấn đề xã hội, mở đường, hướng dẫn, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển. Đồng thời, nó còn là lực lượng vật chất để nhà nước thực hiện chức năng điều tiết và quản lý vĩ mô, tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới. Kế hoạch và thị trường cần được kết hợp chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau làm nên một thể thống nhất thông qua hệ thống các chính sách, pháp luật của nhà nước.

Bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách, nhà nước khuyến khích phát huy mặt tích cực của cơ chế thị trường, đồng thời phải có những biện pháp ngăn ngừa, hạn chế xu hướng tự phát, khắc phục sự phân cực giàu nghèo, sự suy thoái đạo đức, lối sống,... Nghĩa là, sự quản lý của nhà nước không chỉ có ý nghĩa định hướng về chính trị cho sự hoạt động của các thành phần kinh tế, mà còn tạo môi trường xã hội lành mạnh, hình thành môi trường đạo đức cho nền kinh tế quốc dân.

Trong những năm vừa qua, cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đang từng bước được tạo lập và hoàn thiện. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, chúng ta cũng cần phải thừa nhận những yếu kém trong tổ chức quản lý nền kinh tế dẫn đến ảnh hưởng xấu đối với sự tăng trưởng kinh tế, cũng như tạo ra nhiều kẽ hở dẫn đến sự dung dưỡng, phát sinh những hành vi vi phạm các chuẩn mực đạo đức truyền thống. Đến lượt nó, những hành vi này lại tác động tiêu cực trở lại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Chẳng hạn, do thiếu những quy định cụ thể hoặc do sự phối hợp không tốt giữa các cơ quan chức năng nên vẫn có rất nhiều kẽ hở dẫn đến tình trạng tham nhũng, buôn lậu, trốn thuế, làm hàng giả, hàng nhái,... Tình trạng này không những gây nên những tác hại lớn đối với sự phát triển kinh tế, mà còn góp phần làm gia tăng các tệ nạn xã hội, làm băng hoại lối sống, đạo đức truyền thống của dân tộc. Kinh tế nhà nước trong những năm vừa qua chưa thực sự làm tốt vai trò chủ đạo của mình, kinh doanh kém hiệu quả, năng lực quản lý chưa cao đã dẫn đến những thất thoát không nhỏ. Cơ chế "xin cho" vẫn còn tồn tại, tạo thuận lợi cho những hành vi tham nhũng, cửa quyền, độc đoán,..., làm mất lòng tin của nhân dân. Hệ thống pháp luật tuy đã và đang được xây dựng nhưng vẫn chưa kịp thời, chưa đồng bộ và đặc biệt là việc thực thi pháp luật của các cơ quan chức năng còn nhiều lúng túng, tạo điều kiện cho một số kẻ cơ hội lợi dụng pháp luật để nhũng nhiễu nhân dân, gây sự bất bình trong dân chúng. Điều đó thực sự gây bất lợi đối với việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức, các giá trị đạo đức. Thiết nghĩ, nếu nhà nước đưa ra được những biện pháp phù hợp, đồng bộ và thực thi pháp luật một cách nghiêm minh thì không những những hành vi phạm pháp bị ngăn chặn, mà còn cả những hành vi vi phạm các chuẩn mực đạo đức cũng bị đẩy lùi; đồng thời xây dựng được một xã hội phát triển về kinh tế, vững mạnh về chính trị và lành mạnh về đạo đức, lối sống.

Cùng với việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế kinh tế thị trường, theo chúng tôi, Nhà nước ta cần phải có những chính sách xã hội phù hợp, như từng bước tạo điều kiện vật chất cho công tác xoá đói giảm nghèo, rút ngắn khoảng cách về thu nhập, mức sống giữa các bộ phận dân cư, chú trọng công tác đền ơn đáp nghĩa, uống nước nhớ nguồn,... Đồng thời, phải có chính sách phát triển văn hoá, giáo dục, tạo dựng môi trường đạo đức trong sạch, kết hợp chuẩn mực đạo đức với những giá trị đạo đức truyền thống. Cùng với việc kế thừa và phát triển các chuẩn mực, các giá trị đạo đức truyền thống, chúng ta cần phải có các thể chế xã hội - văn hoá nhằm hình thành những khuôn mẫu ứng xử tạo nên những phong tục, tập quán mới, đặc biệt là trong đời sống xã hội hàng ngày, như việc hiếu, hỷ, giao tiếp xã hội,... Đây chính là cơ sở để xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hoá, môi trường đạo đức trong sạch cho sự phát triển kinh tế.

Đạo đức là một hiện tượng xã hội luôn bị quy định bởi đời sống kinh tế, là sự phản ánh quan hệ lợi ích của con người. Một nền kinh tế nếu được định hướng phát triển một cách đúng đắn, được tổ chức, quản lý một cách khoa học, xác lập được những quan hệ kinh tế phù hợp là tiền đề dẫn đến sự hình thành các giá trị đạo đức mới, các chuẩn mực đạo đức mới. Việc xây dựng một nền kinh tế thị trường lành mạnh, phát triển nhanh, hiệu quả cao, bền vững vì mục tiêu độc lập dân tộc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, hướng tới chủ nghĩa xã hội là một đòi hỏi có tính nguyên tắc của việc định hướng và tạo dựng nền đạo đức mới, trong đó các giá trị đạo đức, các chuẩn mực đạo đức truyền thống là một bộ phận hợp thành, được đổi mới phù hợp với yêu cầu thực tiễn của sự phát triển đất nước và xu thế của thời đại.

 

(*) Thạc sĩ, Trường Đại học Hồng Đức - Thanh Hoá.

Đã xem: 783
Thời gian đăng: Chủ nhật - 25/10/2015 03:27
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 5 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất