QC Shop

Quy luật sinh khắc của ngũ hành trong nghệ thuật tạo hình phương Đông

Trần Thị Huyền(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 7 (158), tháng 7 - 2004

Nghệ thuật tạo hình phương Đông, nhìn một cách khái quát, có thể nói, ở mỗi dân tộc, mỗi giai đoạn lịch sử đều có các đối tượng và cách miêu tả khác nhau, trên những chất liệu khác nhau. Song, sự khác nhau đó không làm mất đi một đặc điểm rất chung là sức truyền cảm mạnh mẽ, sống động và gần gũi. Do vậy, đã có không ít nhận định cho rằng, "nghệ thuật tạo hình phương Đông là nghệ thuật của muôn loài". Trong nghệ thuật tạo hình, màu sắc, hình khối, đường nét, chiều hướng, độ cao, độ dài, độ lớn,... - những cái tạo nên vẻ đẹp hài hoà - không tách rời quy luật sinh khắc của ngũ hành. 

Ảnh chỉ mang tính chất minh họa

Ảnh chỉ mang tính chất minh họa

Khí vật tương ứng và ngũ hành không chỉ là quan hệ giữa vật chất với sự vận động của vũ trụ và những biểu hiện của từng dạng vật chất cụ thể. Điều đó tương tự như trong con người, tạng phủ, các giác quan thì tuỳ khí mà có những biến đổi chi phối các hoạt động tương ứng. Sách Hồng nghĩa giác tư y thư của Tuệ Tĩnh viết: "Khí đen tụ ở trên không, nước (thuỷ) bắt đầu sinh; khí đỏ rực ở trên không, loài cây (mộc) bắt đầu sinh; khí trắng ngáng ở trên không, loài kim (kim) bắt đầu sinh; khí vàng rợp ở trên không, đất (thổ) bắt đầu sinh"(1).

Vạn vật trong tự nhiên có rất nhiều màu sắc khác nhau, nhưng theo quy luật khí vật tương ứng thì chỉ có năm màu sắc đặc trưng, ứng với ngũ hành và tâm lý con người là xanh (lục) - mộc, đỏ - hoả, vàng -thổ, trắng - kim, đen - thuỷ. Với năm màu sắc ấy, nếu ghép hai màu khác nhau  thành một tổ hợp không lặp lại thì sẽ có 15 tổ hợp. Và, theo quy luật sinh khắc của ngũ hành thì bất kỳ tổ hợp màu gì cũng tạo ra các nhóm tương sinh có hiệu ứng rất khác với nhóm tương đồng và càng khác với nhóm tương khắc. Chẳng hạn như:

- Màu xanh trên nền xanh giống như màu xanh của mùa xuân, mộc đồng mộc ứng với tâm lý hăng hái, tự tin, thoải mái.

- Màu đỏ trên nền vàng giống như màu đỏ ở cuối hạ; hoả sinh thổ, màu đỏ trở nên đỏ tươi ứng với tâm lý bình thản, dịu dàng.

- Màu đen trên nền vàng giống như màu đen ở cuối hạ; thổ khắc thuỷ ứng với tâm lý sợ sệt, nhút nhát.

Nếu một màu đặt cạnh ba, bốn,... màu khác thì cũng theo quy luật sinh khắc của ngũ hành, chúng sẽ tạo thành những tổ hợp lớn hơn. Và, trong nghệ thuật tạo hình, khi một hình tượng nào đó được tạo ra có màu sắc hài hoà theo sự tương sinh, tương đồng thì nó sẽ tạo nên tâm lý thoải mái, vui vẻ, dễ chịu; còn nếu hình tượng đó có màu sắc tương phản theo sinh khắc, nó sẽ tạo nên tâm lý không thoải mái, không vui, khó chịu.

Trong nghệ thuật tạo hình, màu sắc không thể tách rời hình thể. Màu sắc, hình thể với ngũ hành và tâm - sinh lý con người bao giờ cũng là một chỉnh thể thống nhất. Vạn vật trong thiên nhiên có rất nhiều hình thể khác nhau, song theo tính chất của khí vật tương ứng và theo quy luật sinh khắc của ngũ hành thì chỉ có năm loại hình cơ bản là hình chữ nhật, hình vuông, hình tròn, hình tam giác, hình uốn khúc. Theo quy luật sinh khắc, các loại hình này tương ứng với các hành trong ngũ hành. Chẳng hạn như thân cây nói chung, dầm nhà, dầm cầu thường có cảm nhận thị giác là hình chữ nhật và chúng đều đem lại cho con người cảm giác về sức chống đỡ, sức chịu đựng, tính ngay thẳng, cứng rắn, đồng thời gây nên sự tin tưởng cho con người và do vậy mà hình chữ nhật được quy về hành mộc. Mọi vật có hình cầu hoặc hình tròn đều cho chúng ta cảm giác về sự linh hoạt, di động dễ dàng, nên hình tròn được quy về hành hoả. Mọi vật hình vuông đều đem lại cho con người cảm giác về tính vững chãi, sức ì lớn, giống như cuối mùa hạ đất bị mưa làm ẩm thì tỳ vị của con người cũng hay mắc bệnh, nên hình vuông được quy về hành thổ. Những vật có hình tam giác hay góc nhọn, như giáo, mác. mũi tên, hoặc một con đường xa xăm trước mặt đều đem lại cho con người cảm giác là chúng sẽ dễ dàng phá nát những gì mềm hơn nó và thường gây ra cảm giác khô khan, do vậy mà hình tam giác được quy về hành kim. Những vật thể có hình uốn khúc, như nước chảy trên sông, người múa hát, ... thường cho cảm giác về sự khéo léo, mềm dẻo, có khả năng vượt qua các trở ngại, do vậy mà nó được quy về hành thuỷ.

Các hình thể trong tự nhiên cũng tuân theo nguyên lý về mối liên hệ phổ biến của phép biện chứng duy vật và do vậy, chúng cũng thường chứa đựng nhau, xâm lấn nhau, đứng gần nhau, chồng chéo lên nhau,... Sự tương tác của các hình cũng theo đó mà ảnh hưởng đến tâm - sinh lý con người theo cách cộng hưởng. Chẳng hạn như: hai hình chữ nhật đặt gần nhau thường gây cho con người cảm giác tin tưởng vì sự vững chãi, đó chính là mộc đồng mộc. Hình vuông bên cạnh hình tròn thường gây cho con người cảm giác về sự biến chuyển, đó chính là mộc sinh thổ. Hình uốn khúc bên cạnh hình vuông làm cho sự sợ hãi ở con người giảm bớt, con người trở nên bình tĩnh hơn, đó là do thổ khắc thuỷ... Từ đó có thể suy rộng ra đối với việc đặt một hình bên cạnh ba bốn hình giống nhau theo quy luật sinh khắc của ngũ hành.

Giữa màu sắc và hình thể cũng có liên quan đến tâm lý con người theo quy luật sinh khắc của ngũ hành. Nếu ghép từng màu khác nhau một cách lần lượt với năm loại hình, chúng ta sẽ nhận được 25 tổ hợp, mỗi tổ hợp màu - hình này cũng đem lại cho con người những cảm giác khác nhau. Các tổ hợp này thường tuân theo ba mối quan hệ: Ngũ hành tương đồng cho cảm giác ổn định theo bản chất của hành đó; ngũ hành tương sinh cho cảm giác nhẹ nhàng êm dịu; ngũ hành tương khắc cho cảm giác chói chang, gay gắt. Chẳng hạn như, màu xanh trong hình chữ nhật chính là mộc chứa mộc, thường tạo ra ở con người cảm giác hăng hái, tự tin; màu xanh trong hình uốn khúc là thuỷ sinh mộc thường tạo ra niềm tin trong sự khéo léo; còn màu đen trong hình vuông là thuỷ khắc thổ thì tạo nên cảm giác sợ hãi, im lặng.

Bên cạnh sự hài hoà giữa màu sắc và hình dạng, nghệ thuật tạo hình phương Đông còn quan tâm đến các đường nét. Mặc dù những đường nét này chỉ là những chi tiết phù trợ, song chúng lại là những yếu tố quan trọng, bởi sự lựa chọn những đường nét phù hợp theo quy luật ngũ hành sẽ tạo nên ở con người cảm giác hài hoà khi cảm nhận một tác phẩm nghệ thuật. Các bộ môn nghệ thuật thường khai thác điểm này để diễn đạt nội dung tác phẩm. Do vậy, về mặt tâm lý, đường nét cũng chính là thành phần cộng hưởng với yếu tố màu sắc và hình.

Đường nét cũng có năm loại, tương ứng với năm hành. Đó là: Những đường nét có hình uốn ngửa (~) thường gây cảm giác về sự chống trả hay thể hiện một sức mạnh bị đè nén. Theo đó, đường uốn ngửa thuộc hành mộc. Những đường nét cong tròn (È) có hình mặt trăng non, hay đường cong khoé mép của nụ cười thường biểu lộ tâm trạng vui mừng. Theo đó, đường cong tròn thuộc hành hoả. Những đường nét thẳng ngang (-) như cây gậy, như một đoạn đường bằng phẳng thường biểu hiện sự bình thản, trừu mến, nên nó được quy về hành thổ. Những đường nét uốn cong hình móc câu (ق) như con rắn nằm cuộn lại thường biểu hiện hoặc gây cảm xúc khô khan, vì thế được quy về hành kim. Những đường cong gấp khúc (W) như dòng sông uốn lượn, hay một đoạn đường vòng vèo thường gây cho con người cảm giác sợ hãi, nên nó thuộc hành thuỷ.

Hai đường nét khác nhau nằm cạnh nhau, có màu khác nhau cũng tạo ra những quy luật cộng hưởng theo quy luật sinh khắc của ngũ hành. Chẳng hạn như: đường nét có hình uốn ngửa màu xanh nằm cạnh đường nét có hình cong tròn màu đỏ, hoặc nằm cạnh đường nét có hình thẳng màu vàng, hình uốn câu màu trắng, hình uốn khúc màu đen thường thể hiện mối quan hệ tương đồng giữa hành của màu và hành của hình. Còn nếu đường nét có hình gấp khúc màu trắng nằm cạnh đường nét có hình cong đen, hoặc nằm cạnh đường nét có hình thẳng màu xanh, hình lưỡi câu màu đỏ, hình gấp khúc màu đen thì thường thể hiện mối quan hệ tương khắc giữa hành của màu và hành của hình.

Những đường nét trên cùng với màu sắc và hình khối, nếu đặt chúng với những chiều hướng và độ cao khác nhau cũng thường tạo cho con người những cảm giác không giống nhau.

Từ những điều lý giải trên, chúng ta có thể thành lập bảng tương ứng giữa ngũ hành với màu sắc, hình dạng, đường nét và bằng quy luật tương đồng, tương sinh, tương khắc của ngũ hành, chúng ta sẽ thấy được tâm lý con người. Đồng thời, với cách suy luận này, từ góc độ triết học duy vật, chúng ta sẽ thấy được tác động của quy luật sinh khắc của ngũ hành trong nghệ thuật tạo hình phương Đông.

 

Ngũ hành

Mộc

Hoả

Thổ

Kim

Thuỷ

Màu sắc

Xanh

Đỏ

Vàng

Trắng

Đen

Hình dạng

Chữ nhật

Tròn

Vuông

Tam giác

Uốn khúc

Đường nét

Uốn ngửa

Cong tròn

Thẳng, ngang

Móc câu

Gấp khúc

Tâm lý

Hăng hái, tự tin, tin tưởng, dũng cảm

Vô tư, tếu, sáng suốt, linh hoạt

Dự kiến, bình thản, trừu mến, dịu dàng

Khắt khe, vụn vặt, khô khan

Tham lam, ích kỷ, nhút nhát, dựa dẫm

Bảng tương ứng của ngũ hành với màu sắc, hình dạng và đường nét

Như vậy, có thể khẳng định rằng, quy luật sinh khắc của ngũ hành không những chỉ là cơ sở lý luận của y học cổ truyền, mà còn là cơ sở lý luận của một số lĩnh vực khoa học khác, trong đó có nghệ thuật tạo hình.

 

(*) Tiến sĩ triết học, Đại học Xây dựng Hà Nội.

(1) Tuệ Tĩnh. Hồng nghĩa giác tư y thư. Nxb Y học, Hà Nội, 1994, tr.75.

Đã xem: 584
Thời gian đăng: Thứ bảy - 29/08/2015 01:01
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất