QC Shop

Vấn đề tự do trong Les mouches (Ruồi) của J.P.Xáctơrơ

Ths. Bùi Thị Tỉnh(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 3 (154), tháng 3 - 2004

Trong lịch sử triết học đã có không ít nhà triết học sử dụng văn học làm phương tiện chuyển tải những tư tưởng triết học mà Gi.P.Xáctơrơ là một đại biểu. Rất coi trọng sáng tác văn học trong sự nghiệp triết học của mình, Xáctơrơ đã có lần cho rằng: "Văn học là hoạt động cao nhất của con người". Hiện tượng "văn - triết bất phân" ở Xáctơrơ có liên quan tới một đặc điểm của chủ nghĩa hiện sinh, một tư trào lấy "nhân vị" làm trung tâm. Bởi vậy, ít có trào lưu triết học nào đã tập hợp được nhiều "nhà văn - triết học" như chủ nghĩa hiện sinh, ngoài Xáctơrơ, người ta còn thấy S. đơ Bôvoa (S. de Beauvoir), A.Camuy (A.Camus), Ph.Xagan (F.Sagan)... Chính vì thế mà có người cho rằng, nếu nói tới triết học hiện sinh mà không nói tới văn học hiện sinh thì coi như mới biết "một nửa" triết học đó.

Ảnh chỉ mang tính chất minh họa

Ảnh chỉ mang tính chất minh họa

Trong sù nghiÖp s¸ng t¸c v¨n häc cña X¸ct¬r¬, ng­êi ta kh«ng thÓ kh«ng nãi ®Õn kÞch cña «ng. ¤ng cã kho¶ng t¸m vë kÞch ®· ®­îc ®­a lªn s©n khÊu. Mét trong nh÷ng vë kÞch thu hót ®«ng ®¶o kh¸n gi¶ lóc bÊy giê lµ Les mouches (Ruåi). T¸c phÈm nµy ®­îc Dullin dµn dùng trong thêi kú Pari bÞ qu©n ®éi §øc Quèc x· chiÕm ®ãng. Vë diÔn ®· to¸t ra mét ý nghÜa ®¹o ®øc vµ chÝnh trÞ rÊt lín, ®óng nh­ sù nhËn ®Þnh cña ng­êi ®­¬ng thêi.

Vµo kho¶ng n¨m 1942 - 1944, toµn bé n­íc Ph¸p bÞ qu©n ®éi §øc Quèc x· chiÕm ®ãng. Vë Ruåi ®­îc tr×nh diÔn tr­íc c«ng chóng nh­ mét lêi kªu gäi chèng ph¸t xÝt §øc. D©n chóng Ph¸p bÊy giê bÞ ph©n ho¸ thµnh ba lo¹i: Thø nhÊt, mét sè Ýt céng t¸c víi chÝnh quyÒn §øc Quèc x·, tiªu biÓu lµ chÝnh phñ Pªtanh (PÐtain); thø hai,  sè ®«ng ng­êi trùc tiÕp hay bÝ mËt chèng ph¸t xÝt §øc vµ chÝnh phñ bï nh×n, ®¹i biÓu lµ phe kh¸ng chiÕn do t­íng §êg«n (Degaulle) ®øng ®Çu; thø ba, nh÷ng ng­êi lõng khõng, kh«ng céng t¸c còng kh«ng ph¶n kh¸ng ph¸t xÝt §øc, th¸i ®é "trïm ch¨n" nµy, vÒ mét ph­¬ng diÖn nµo ®ã, còng lµ ®Çu hµng kÎ x©m l­îc.

XuÊt ph¸t tõ t×nh h×nh x· héi Ph¸p lóc bÊy giê, X¸ct¬r¬ ®· x©y dùng vë kÞch cña m×nh t­¬ng øng víi c¸c thµnh phÇn nãi trªn:

Egisthe vµ hoµng hËu Clytemnestre lµ ng­êi ®¹i diÖn cho bän bï nh×n Pªtanh. ThÇn Giupite vµ viªn chñ tÕ lµ ®¹i diÖn cho chÝnh quyÒn ph¸t xÝt §øc vµ tªn ®éc tµi A.HÝtle. D©n thµnh Argos lµ nh÷ng ng­êi cam chÞu sèng d­íi chÝnh quyÒn chuyªn chÕ. §èi lËp víi hä lµ Oreste, mét nh©n vËt cã hµnh ®éng tù do, s½n sµng ®¶m nhËn nhiÖm vô chèng l¹i chÕ ®é ®éc tµi vµ thøc tØnh d©n thµnh Argos.

C¸ch s¾p xÕp c¸c nh©n vËt cña vë kÞch nh­ trªn ®· to¸t lªn mét chñ ®Ò mang ý nghÜa ®¹o ®øc vµ chÝnh trÞ to lín, ®ã lµ lêi kªu gäi d©n thµnh Argos ®øng lªn chèng ph¸t xÝt giµnh lÊy quyÒn sèng tù do cho con ng­êi. Ý nghĩa thực tiễn đó được S.đơ Bôvoa, người bạn đời và là đồng nghiệp của Xáctơrơ, nhận định: "... Gi.P.Xáctơrơ trong Les mouches đã cổ vũ quần chúng Pháp giải toả lòng ăn năn hối hận của mình và chống nền trật tự bấy giờ mà giành lại tự do..."(1). S.đơ Bôvoa còn nhận xét thêm: "Không thể nào nhầm lẫn về ý nghĩa của vở kịch đã toát ra từ miệng của Oreste, chữ tự do bùng lên một cách sáng ngời. Một kẻ phê bình thân Đức trong tờ Pariser Zeitung nhận thấy ý nghĩa ấy và nói rõ như vậy. Trong tờ báo bí mật Les lettres, Michel Leiris tán thưởng Les mouches và nhấn mạnh ý nghĩa chính trị của nó"(2).

Với tiêu đề Ruồi, tác giả muốn nói đến những con ruồi cảnh sát nhung nhúc trong các tờ báo bị mua chuộc, những con ruồi này bay và làm thành tiếng vo ve rất mạnh, không giống như những tiếng vo ve của các con ruồi khác. Thông qua hình ảnh "Ruồi", tác phẩm đề cập đến một vấn đề hết sức nóng bỏng lúc bấy giờ, đó là vấn đề tự do như nền tảng của chính con người hay là điều kiện tiên quyết để trở thành con người. Tác phẩm đã lấy cốt truyện từ thần thoại và bi kịch Hy Lạp - La Mã cổ đại: Vua xứ Argos là Agmemnon đã bị Egisthe và Clytemnestre đồng tình giết hại. Sau vụ ám sát đó, Oreste cùng chị gái đã thân hành ra tay giết hại cả đôi gian phu dâm phụ, đồng thời giải phóng cho dân thành Argos khỏi ách bạo chúa. Cuối cùng, Oreste đã ẩn náu ở thành Aten và được hai vị thần Apollon và Minerve che chở. Anh đã giảng hoà với bè lũ Erynnies và chúng đã theo đuổi anh như là các thần tiên định, mong trả thù cho dòng máu mẹ.

Từ cốt truyện trên, vở Ruồi đã tập trung vào chủ đề cơ bản: sự trừng phạt của Oreste đối với Clytemnestre và Egisthe. Trong vở kịch thời cổ đại, Oreste đã phải đối mặt với bọn Erynnies - một loại nhặng xanh, một giống sâu bọ ám ảnh quấy rầy như là các điều hối hận. Nhưng đến với kịch hiện đại, Xáctơrơ đã đặt ra hướng đi hoàn toàn mới: từ nạn nhân của tai ương, Oreste đã trở thành anh hùng của tự do. Anh đã giết mẹ nhưng không phải do các "lực lượng đen tối xui khiến", mà hoàn toàn ý thức được hành động của mình là nhằm thực hiện công lý. Mặc cho những lời doạ nạt của thần linh và những hành vi xảo trá của Egisthe, Oreste vẫn thể hiện lập trường kiên định, cứng rắn của mình. Điều đó được thể hiện qua đoạn hội thoại ngắn gọn giữa hai nhân vật:

"Oreste: Ngươi hãy thủ thế tự vệ đi.

Egisthe: Ta không thủ thế tự vệ đâu... Ta sẽ nhất định bắt ngươi làm kẻ sát nhân.

Oreste: Cũng được, ta chẳng màng tới phương tiện, ta sẽ trở thành kẻ sát nhân. Oreste vung kiếm đâm y.

Egisthe: Mi đã đâm rất trúng, y bám vào Oreste.

Lảo đảo Hãy để ta nhìn mi. Có đúng là mi không có chút gì ăn năn hối hận ư?

Oreste: Ăn năn hối hận ư? Tại sao kia chứ? Ta hành động đúng theo lẽ phải"(3).

Với hành động dứt khoát và thái độ kiên định của mình, Oreste đã hoàn toàn chịu trách nhiệm về mình và không hề hối hận. Theo anh, hành động do bản thân con người quyết định mới đạt đến công lý và hợp với lẽ phải. Mục đích của hành động đó là nhằm đạt tới tự do đích thực của con người:

"Lẽ phải là việc của con người, ta chẳng cần đến một thượng đế dạy cho ta. Tiêu diệt ngươi, thứ đồ dơ nhuốc đểu giả và huỷ hoại uy thế của ngươi đối với dân thành Argos là đúng theo lẽ phải, cho họ khả năng biết tới phẩm giá của mình là đúng theo lẽ phải"(4). Oreste đã hoàn toàn hài lòng với hành động mà mình đảm nhiệm.

"Oreste: Em tự do, chị Electre, tự do đã giáng xuống em như sấm sét.

Electre: Tự do ư, chị không cảm thấy tự do...

Oreste: ... Em đã thực hiện hành động của mình và hành động đó đúng. Em sẽ mang nó trên đôi vai như người lái đò đưa khách, em sẽ chở nó sang sông và chịu trách nhiệm về nó. Và nó càng nặng vai khó gánh bao nhiêu thì em càng vui sướng bấy nhiêu, vì tự do của em là nó đó"(5).

Như vậy, thực hiện hành động của mình, Oreste đã sẵn sàng đương đầu với tất cả: một công thức xã hội, một trật tự do thần linh xếp đặt và những giá trị cổ hủ. Hơn thế nữa, hành động đó không chỉ cứu vớt dân chúng thành Argos ra khỏi niềm ăn năn hối hận, mà còn làm gương cho những kẻ yếu hèn. Điều đó giúp cho họ tìm thấy sự hạnh phúc và sự tự do của chính con người.

Đối lập với sự khẳng khái, quyết đoán của Oreste là thái độ không kiên trì và sự thoái lui của Electre. Mặc dù ôm ấp trong lòng sự trả hận cho cha trong suốt 15 năm, nhưng Electre vẫn hối hận, cô vẫn không thoát khỏi lòng đam mê và sự phỉ báng tôn giáo. Giống như những người dân Argos, cô bị sự căm thù dày xéo và sự sợ hãi đã khiến cô không có đủ can đảm để hành động một cách tự do. Trước hành động trả thù cho cha của em mình, Electre tỏ ra lo sợ, thậm chí còn phủ nhận sự giận dữ tràn ngập trong lòng, khi cô đẩy em mình vào sự phục thù. Cuối cùng, khi không thắng nổi sự dày vò ân hận, cô đã phải thốt lên với thần linh nỗi niềm của mình: "Ta hối chuộc, hỡi Giupite, ta hối chuộc".

Đối với Egisthe, sau những hành động bất lương của mình, anh ta hoàn toàn thụ động và tỏ ra chán chường. Sự bạo tàn và lòng mong muốn trật tự đã đưa anh vào vòng luẩn quẩn: "Trật tự. Quả thế. Ta đã vì trật tự mà quyến rũ Clytemnestre, vì trật tự mà hạ sát nhà vua, ý ta là: sao cho trật tự thống trị cùng khắp và sao cho nó thống trị bởi chính tay ta"(6). Chính lòng mong muốn trật tự đã thúc đẩy Egisthe trở thành kẻ sát nhân. Anh ta đã buộc mọi người phải tin theo trật tự sắp sẵn và cùng chia xẻ sự bất lương của mình. Nhưng rốt cuộc, Egisthe cũng phải thừa nhận mình là nạn nhân của chính mình.

Trong vở kịch, Xáctơrơ đã cho thấy cả hai nhân vật chính của mình đều phạm tội giết người. Song, nếu như Egisthe trở thành nạn nhân bởi hành động của anh ta thì ở Oreste, hành động đó đã mang lại cho anh một sự viên mãn, không chút hối hận. Tại sao vậy? Bởi vì, ở Oreste, hành động đó không phải là sự trả thù, không hề có tham vọng cá nhân mà cao hơn, đó là một hành động đã được thực hiện một cách tự do nhằm trừng phạt đôi gian phu dâm phụ mà đông đảo quần chúng đều phản đối. Qua hành động của mình, Oreste đã khẳng định nhiệm vụ có vị trí hàng đầu của mình: giải thoát quần chúng khỏi sự tiêu diệt của bạo tàn và đưa họ tới bản chất tự do đích thực của con người.

Hành động đứng lên chống lại quyền lực tinh thần mà đại diện là đấng thần linh đáng ghê sợ, Oreste đã khẳng định nhân cách tự do của chính mình. Hành động đó biểu hiện tinh thần lạc quan tích cực, đối lập với tinh thần bi quan, yếm thế của dân thành Argos và sự mù quáng của Electre. Oreste đã thực hiện bước đột phá, xoá bỏ sự định mệnh và lễ nghi, mở đường cho sự thống trị của tất yếu sang sự thống trị của tự do. Ở điểm này, quan niệm về tự do của Xáctơrơ rất gần gũi với quan niệm của triết học Mác - Lênin về tự do và tất yếu. Tự do là khả năng, năng lực của con người tự quyết định hành động của mình trên cơ sở nhận thức đúng tính tất yếu khách quan. Tự do là thể hiện quyền làm chủ, quyền chi phối của con người mà nhờ đó, con người được giải phóng khỏi sự phục tùng tất yếu, lễ nghi, trật tự xã hội. Mặt khác, dưới góc độ chính trị - xã hội, tự do là quyền của con người, nhưng nó không phải là cái có sẵn, mà là kết quả hoạt động đấu tranh của chính con người. Hành động của Oreste trong trường hợp này là nhằm khẳng định bản chất đích thực và quyền sống của con người.

Có thể nói, từ đề tài cổ điển về Oreste, Xáctơrơ đã đưa vào một tư tưởng mới cho tác phẩm của mình. Trong vở Oreste cổ, cuối cùng Oreste đã quay về Mycènes để thừa hưởng gia tài của bố. Còn trong vở Ruồi, Oreste đã khước từ thành phố quê hương và không hẹn ngày trở lại, đồng thời kéo theo mình đám ruồi - bè lũ Erynnies - đã từng làm ô uế thành phố này.

Qua tác phẩm Ruồi, với một nội dung triết lý sâu sắc, vở kịch đã tạo nên một sự đối thoại hết sức hấp dẫn giữa các tuyến nhân vật, từ đó làm toát lên chủ đề tự do.

Vượt lên tầm của một vở kịch thông thường, Ruồi đã mang lại một ý nghĩa triết học, đạo đức, chính trị và thời sự hết sức to lớn. Đặt trong bối cảnh lúc bấy giờ, xã hội tư bản đã bộc lộ nhiều mâu thuẫn và nhiều nhược điểm không thể khắc phục được. Đối với nước Pháp, một nước có truyền thống được coi là "vương quốc của tự do", nhưng cũng nằm trong vòng kiểm soát của phát xít Đức. Chính phủ Pêtanh đã đầu hàng phát xít, đưa người dân lâm vào cảnh "mất tự do". Điều đó làm đau đầu nhiều nhà trí thức, trong đó có Xáctơrơ. Xáctơrơ đã mạnh dạn lên tiếng tố cáo và chống chính phủ bù nhìn thông qua ngòi bút sắc bén của mình. Đối với Xáctơrơ, nhà văn cần gắn chặt với thời đại, vì "thời đại là nhà văn và nhà văn cho thời đại" và "viết là tham gia vào thực tiễn", là nhập cuộc, là hành động. Theo ông, "nghệ thuật thuần tuý là nghệ thuật trống rỗng". Vì thế, không chỉ tác phẩm Ruồi, mà ở một số tác phẩm khác (Chết không mai táng), Xáctơrơ cũng lên tiếng chống những thế lực có sẵn, phản đối áp bức và cường quyền, yêu cầu chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa phát xít phải trả quyền tự do cho con người. Chừng nào con người còn bị áp bức, bị phụ thuộc thì chừng ấy, con người còn mất tự do. Vì vậy, con người phải giành lấy tự do cho chính mình. Thông qua hành động của Oreste và thái độ của Electre, Xáctơrơ đã lên án gay gắt xã hội tư bản và các thế lực thống trị, đồng thời bênh vực, ca ngợi Oreste, người anh hùng của tự do đã mang lại ý nghĩa cho cuộc sống của chính mình. Chính ở khía cạnh này, tác phẩm đã mang một giá trị nhân đạo và thời sự sâu sắc. Vì vậy, tác phẩm có sức sống vĩnh hằng, cho cả hôm nay và mai sau.

Đề cập đến vấn đề tự do không chỉ ở góc độ hiện thực chính trị mà đằng sau nó, tác phẩm còn mang một ý nghĩa triết lý hết sức sâu sắc, đó là vấn đề tự do như là nền tảng của mỗi con người. Đối với Xáctơrơ, "con người hoặc là tự do, hoặc là không là gì cả"; con người muốn tự do cần phải tự mình hành động, lựa chọn. Với các nhà hiện sinh, "người ta không thể định nghĩa con người qua ý niệm trừu tượng mà bằng chính hành động của y", hành động là lựa chọn - "tôi lựa chọn, ấy là tôi tồn tại" (K.Giaxpe). Đứng trước cuộc sống quen thuộc, mỗi người có một hành động, một sự lựa chọn tuỳ ý. Trong tác phẩm Ruồi, Oreste đã thực hiện một hành động dứt khoát, mặc cho sự áp đặt của luật lệ, lễ nghi. Từ "sự lựa chọn bản thân tôi", Oreste đã trở thành con người tự do. Tự do, ấy là một giá trị cao cả, vượt lên trên tất cả; bởi, con người sống là phải hành động không ngừng, phải lựa chọn. Hành động là lựa chọn, sự lựa chọn này là hoàn toàn tự do, không ảnh hưởng đến đạo đức, không có ranh giới giữa cái tốt - cái xấu, cái thiện - cái ác. Đối với Oreste, mặc dù bị thần linh đe doạ, nhưng anh vẫn sát hại mẹ mình, hành động này không bị đánh giá là thiện hay ác, mà cao hơn, anh đã đạt đến tự do đích thực. Tự do đích thực chỉ có ở hành động đích thực khi con người tự mình quyết định, tự mình đảm đương và gánh lấy trách nhiệm về chính mình. Đó là một ý tưởng hiện sinh mà Xáctơrơ muốn cảnh báo với con người. Con người sinh ra không phải là thế này hay thế kia, mà "tự mình làm nên mình", tức là hiện sinh đích thực.

Để đạt được điều đó, con người phải tự vượt lên chính mình, không lệ thuộc vào những gì có sẵn, đồng thời cũng không tự ràng buộc mình vào những lễ nghi, tôn giáo, nhất là trật tự xã hội: "Tôi không phải là chủ, cũng không phải là tớ, thưa ngài Giupite, tôi là sự tự do của tôi".

Muốn đạt tới tầm cao của sự tự do, vượt ra ngoài hạnh phúc và thất vọng, mỗi người cần phải "tự tạo cho mình con đường đi của mình". Rõ ràng là, quan niệm về tự do của Xáctơrơ vẫn chưa hoàn toàn đoạn tuyệt với quan niệm tự do cá nhân cực đoan, một quan niệm từng được thể hiện đậm nét trong triết học và văn học hiện sinh.

Như vậy, từ một truyện thần thoại, với tư tưởng của một triết gia, Xáctơrơ đã xây dựng thành công một vở kịch vừa phản ánh cuộc sống hiện tại (văn học), vừa nhằm mục đích thể hiện một quan niệm triết học của chủ nghĩa hiện sinh (triết học). Với chủ đề tự do, Xáctơrơ đã khẳng định một chân lý: chỉ có con người mới có tự do và con người cần phải đi đến tự do đích thực của mình.

 


(1) Dẫn theo: Trần Thiện Đạo. Chủ nghĩa hiện sinh và thuyết cấu trúc. Nxb Văn học, Hà Nội, 2001, tr.77.

(2) Trần Thiện Đạo. Sđd., tr.78.

(3) J.P.Xáctơrơ. Ruồi. Nxb Văn học, Hà Nội, 1989, tr.164.

(4) J.P.Xáctơrơ. Sđd., 166.

(5) J.P.Xáctơrơ. Sđd., 174.

(6 J.P.Xáctơrơ. Sđd., tr.162.

Đã xem: 466
Thời gian đăng: Thứ tư - 03/06/2015 23:33
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất