QC Shop

Bản chất khoa học và cách mạng – cội nguồn sức sống của triết học Mác, chủ nghĩa Mác

Trần Ngọc Ánh(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 8 (207), tháng 8 - 2007

Làm rõ bản chất khoa học và cách mạng là cội nguồn sức sống của triết học Mác, chủ nghĩa Mác trên cơ sở luận giải sự thống nhất biện chứng giữa tính khoa học và tính cách mạng trong triết học Mác, chủ nghĩa Mác về mối quan hệ giữa chúng trên phương diện lý luận và thực tiễn, trong bài viết này, tác giả đã trình bày những suy nghĩ của mình về vấn đề phát triển sáng tạo tính khoa học và tính cách mạng của triết học Mác, chủ nghĩa Mác trong thời đại hiện nay.

Ảnh minh họa

Ảnh minh họa

1. Về sự thống nhất biện chứng giữa tính khoa học và tính cách mạng trong chủ nghĩa Mác

Như chúng ta đã biết, học thuyết khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, trong đó có triết học duy vật biện chứng, đã ra đời trên cơ sở kế thừa một cách có phê phán những thành tựu của tư duy nhân loại, mà trực tiếp nhất là triết học cổ điển Đức, kinh tế chính trị cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp; đồng thời khái quát những thành tựu mới nhất của khoa học đương thời, của thực tiễn lịch sử nhân loại. Chủ nghĩa Mác ra đời như một tất yếu lịch sử không những vì nó là sự phản ánh thực tiễn xã hội, mà còn là sự phát triển hợp lôgíc của lịch sử tư tưởng nhân loại.

Chủ nghĩa Mác, triết học Mác trước hết là thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học loài người, là khoa học về những quy luật phổ biến của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy và vì thế, nó trở thành một “hình thức tư duy quan trọng nhất”, cao nhất, thích hợp nhất đối với sự phát triển của khoa học. Bản chất khoa học của chủ nghĩa Mác, triết học Mác không chỉ thể hiện ở hệ thống quy luật chung nhất của thế giới mà nó phản ánh, mà còn thể hiện ở chức năng thế giới quan và phương pháp luận khoa học trong mọi hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người. Rõ ràng là, chủ nghĩa Mác, triết học Mác đã đem lại cho khoa học hiện đại một phương pháp luận đúng đắn trong việc xem xét, lý giải bản thân sự phát triển của nó. Đó là chức năng luận chứng và giải thích khoa học, chức năng tổng hợp tri thức, định hướng và tiên đoán khoa học.

Là một học thuyết khoa học lý luận - đỉnh cao của trí tuệ loài người, chủ nghĩa Mác, triết học Mác đã đem lại cơ sở khoa học đúng đắn cho việc luận chứng và giải thích những hiện tượng của đời sống xã hội và quá trình lịch sử, nhất là cho việc cải tạo thế giới hiện thực. Đúng như C.Mác đã từng khẳng định: “Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, song vấn đề là cải tạo thế giới”(1). Bởi thế, bản chất khoa học thống nhất về cơ bản với bản chất cách mạng trong chủ nghĩa Mác, triết học Mác. Là thế giới quan khoa học của giai cấp công nhân - giai cấp tiến bộ và cách mạng nhất, giữ vai trò trung tâm của thời đại, chủ nghĩa Mác, triết học Mác đã trở thành vũ khí lý luận của giai cấp công nhân trong cuộc đấu tranh cách mạng nhằm giải phóng mình, đồng thời giải phóng toàn thể nhân loại. Bởi thế, như chính C.Mác đã khẳng định: Vũ khí vật chất của triết học là giai cấp vô sản, cũng giống như vũ khí tinh thần của giai cấp vô sản là triết học(2). Với bản chất khoa học và cách mạng, chủ nghĩa Mác mà linh hồn của nó là phép biện chứng duy vật đã “đem lại sự giận dữ và kinh hoàng cho giai cấp tư sản và bọn tư tưởng gia giáo điều của chúng…, vì trong quan niệm tích cực về cái hiện đang tồn tại, phép biện chứng đồng thời cũng bao hàm cả quan niệm về sự phủ định cái hiện đang tồn tại đó, về sự diệt vong tất yếu của nó; vì mỗi hình thái đã hình thành đều được phép biện chứng xét trong sự vận động, tức là xét cả mặt nhất thời của hình thái đó, vì phép biện chứng không khuất phục trước một cái gì cả, và về thực chất thì nó có tính chất phê phán và cách mạng”(3).

Nói một cách khái quát, học thuyết Mác, triết học Mác đã trang bị cho chúng ta hệ thống quan điểm khách quan, toàn diện, lịch sử - cụ thể, phát triển và thực tiễn trong mọi hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm cải biến cách mạng thế giới hiện tồn.

Bất chấp thực tiễn thăng trầm của thời đại, chúng ta vẫn có thể khẳng định rằng, trong thời đại ngày nay, chủ nghĩa Mác, triết học Mác, với những luận điểm, quan điểm và tư tưởng cơ bản thực sự khoa học và cách mạng vẫn giữ nguyên giá trị, vẫn là lý tưởng cao đẹp nhất của loài người, là cách thức thay đổi và cải tạo thế giới vì mục tiêu giải phóng con người, giải phóng xã hội.

2. Về mối quan hệ giữa tính khoa học và tính cách mạng – phương diện lý luận và thực tiễn

Bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác luôn thống nhất với nhau trong nội tại của nó. Đó là điều mà lâu nay chúng ta luôn khẳng định và không có gì phải bàn luận. Tuy nhiên, theo chúng tôi, thuộc tính khoa học và cách mạng thống nhất biện chứng với nhau nhưng, không đồng nhất với nhau. Vậy, chúng quan hệ với nhau như thế nào, xét cả về phương diện lý luận và hoạt động thực tiễn?

Thứ nhất, về phương diện lý luận, điều dễ nhận thấy là, do bản chất của chủ nghĩa Mác, triết học Mác nên tính khoa học và tính cách mạng luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, tồn tại không tách rời nhau. Khi khẳng định bản chất khoa học và cách mạng (ta thường không nói bản chất cách mạng và khoa học) của chủ nghĩa Mác, triết học Mác, tức là ta đã mặc nhiên thừa nhận thuộc tính khoa học là cơ sở cho thuộc tính cách mạng, chứ không phải ngược lại. Vậy là đã rõ. Trong mối quan hệ biện chứng giữa tính khoa học và tính cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác thì tính khoa học đóng vai trò cơ sở của tính cách mạng, đảm bảo cho tính cách mạng gắn liền với sự sáng tạo và khả năng hiện thực hóa. Ở chiều ngược lại, tính cách mạng tạo nên sức sống của tính khoa học và làm cho vai trò hướng dẫn, soi đường của tri thức khoa học đi vào thực tiễn. Như vậy, nếu tính cách mạng tách rời tính khoa học sẽ là sự rời bỏ gốc rễ của chính nó và tất yếu dẫn đến những sai lầm với những hậu quả tiêu cực khó lường trong hoạt động thực tiễn. Ngược lại, nếu tính khoa học không gắn liền với tính cách mạng thì bản thân sự tồn tại của một học thuyết khoa học sẽ mất ý nghĩa lý luận khoa học và đứng trước nguy cơ trở thành lý thuyết suông, giáo điều, kinh viện.

Thứ hai, về phương diện hoạt động thực tiễn, chúng ta thấy mối quan hệ giữa tính khoa học và tính cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Chúng ta thường quan niệm tính khoa học chủ yếu gắn với hoạt động nhận thức, còn tính cách mạng lại gắn nhiều hơn với hoạt động thực tiễn. Điều đó, có lẽ đúng về cơ bản. Vì vậy, nhiệm vụ của tư duy lý luận là làm rõ “lịch sử, như nó đã diễn ra từ trước tới nay, diễn ra giống như một quá trình tự nhiên và về thực chất phục tùng cùng những quy luật vận động như nhau”(4). Còn hoạt động thực tiễn có tính cách mạng phải trên cơ sở nhận thức đúng đắn rằng, “một xã hội, ngay cả khi đã phát hiện được quy luật tự nhiên của sự vận động của nó,... cũng không thể nào nhảy qua các giai đoạn phát triển tự nhiên hay dùng sắc lệnh để xóa bỏ những giai đoạn đó”(5). Đương nhiên, trong thực tiễn, vẫn thường xuất hiện những hành động cách mạng không dựa trên cơ sở khoa học mà chúng ta thường giải thích là do nhiệt tình cách mạng thái quá. Điều đáng quan tâm, theo chúng tôi, trong hoạt động thực tiễn vận dụng chủ nghĩa Mác, triết học Mác, chúng ta thường có khuynh hướng tách rời tính cách mạng với tính khoa học, và nguy hại hơn, là khuynh hướng đề cao tính cách mạng mà coi nhẹ tính khoa học. Thực tiễn quá trình cách mạng ở Việt Nam cũng như ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa trước đây đã cho thấy, những người cách mạng thường hay phạm phải sai lầm tả khuynh hơn hữu khuynh. Đó là một minh chứng cho thấy sự nguy hại của khuynh hướng đề cao tính cách mạng mà coi nhẹ tính khoa học.

Những sai lầm của cách mạng, cả tả khuynh lẫn hữu khuynh, đều bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân quan trọng là do chúng ta chưa thật sự coi trọng tính khoa học của chủ nghĩa Mác, triết học Mác trong hoạt động thực tiễn. Đó cũng là biểu hiện của sự tách rời trong thực tiễn giữa tính cách mạng với tính khoa học. Điều đã rõ ràng là, bản chất khoa học và cách mạng là cội nguồn sức sống của chủ nghĩa Mác, triết học Mác, sự thống nhất biện chứng giữa tính khoa học với tính cách mạng trong hoạt động thực tiễn là cội nguồn thắng lợi của các cuộc đấu tranh cách mạng, các hoạt động cải biến cách mạng.

3. Vấn đề phát triển sáng tạo tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác trong tình hình hiện nay

Hiện đang có không ít vấn đề được đặt ra trước sự phát triển sáng tạo bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác trong tình hình hiện nay. Chúng ta đều biết rằng, chủ nghĩa Mác, triết học Mác là một học thuyết mở. Bản thân những người sáng lập ra đã khẳng định rõ học thuyết của các ông không phải là giáo điều, mà liên tục phát triển cùng với sự phát triển của thực tiễn xã hội. Cách đặt vấn đề của V.I.Lênin và Hồ Chí Minh trong việc phát triển học thuyết Mác cho chúng ta một hình mẫu có ý nghĩa phương pháp luận. V.I.Lênin đã khẳng định: “Chúng ta không hề coi lý luận của Mác như là một cái gì đã xong xuôi hẳn và bất khả xâm phạm; trái lại, chúng ta tin rằng lý luận đó chỉ đặt nền móng của môn khoa học mà những người xã hội chủ nghĩa cần phải phát triển hơn nữa về mọi mặt, nếu họ không muốn trở thành lạc hậu đối với cuộc sống”(6). Tiếp nối tinh thần của V.I.Lênin, Hồ Chí Minh, từ rất sớm, đã nêu ra vấn đề cần bổ sung “cơ sở lịch sử” của chủ nghĩa Mác bằng cách đưa thêm vào những tư liệu mà ở thời kỳ đó, C.Mác không thể có được. Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: “Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châu Âu. Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại”. Từ đó, Người yêu cầu “xem xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, củng cố nó bằng dân tộc học phương Đông”(7).

Chúng ta đều hiểu rõ rằng, ngày nay, việc phát triển tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác đang diễn ra trong bối cảnh và điều kiện mới. Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội luôn làm nảy sinh hàng loạt vấn đề cần được giải đáp về mặt lý luận mà không có sẵn lời đáp trong di sản lý luận của các nhà kinh điển. Mọi triết lý đều phải cúi đầu trước mệnh lệnh của cuộc sống. Sự khủng hoảng và sụp đổ của một số nước xã hội chủ nghĩa ở cuối thập kỷ 80 của thế kỷ XX làm cho yêu cầu phát triển chủ nghĩa Mác, triết học Mác càng trở nên cấp bách. Thực tiễn của cuộc đấu tranh bảo vệ và phát triển những thành quả của chủ nghĩa xã hội, đưa sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội vượt qua những thách thức to lớn hiện nay luôn đòi hỏi những người cộng sản phải nắm vững và nhất là phát triển sáng tạo tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác một cách phù hợp với thực tiễn mới của thời đại. Đương nhiên, đây là  một sự nghiệp lớn, đồng thời cũng là một nhiệm vụ lớn lao, đầy khó khăn, phức tạp. Qua bước đầu nghiên cứu, chúng tôi xin nêu ra một số vấn đề hiện đang được đặt ra để cùng trao đổi như sau:

Thứ nhất, để phát triển sáng tạo tính khoa học của chủ nghĩa Mác, triết học Mác, chúng ta không thể bằng lòng với hệ thống quy luật vận động và phát triển khách quan của xã hội mà những nhà kinh điển đã phát hiện. Các Đảng Cộng sản, các nhà lý luận cần hướng sự nghiên cứu của mình vào những biến đổi mới, những hiện tượng xã hội mới của thời đại để có thể tìm ra những quy luật đặc thù của sự vận động lịch sử ở giai đoạn hiện nay.

Thứ hai, thế giới ngày nay đã biến đổi và phát triển hết sức nhanh chóng cả về khoa học, công nghệ và đời sống xã hội. Thế giới đang bước vào nền văn minh trí tuệ với đặc trưng nổi bật là xã hội thông tin, kinh tế tri thức và gắn liền với nó là cơn lốc của toàn cầu hóa. Phải chăng, đã đến lúc cần tiến hành những “tổng kết lớn” trên cơ sở hệ thống hóa những thành tựu mới của khoa học, của thực tiễn mới nhằm đi đến những khái quát lý luận mới góp phần bổ sung và phát triển chủ nghĩa Mác, triết học Mác, làm cho nó luôn “tiến cùng thời đại”, thật sự là đỉnh cao của trí tuệ loài người ở thế kỷ XXI này.

Thứ ba, cần quán triệt quan điểm bản chất khoa học và cách mạng là cội nguồn sức mạnh của chủ nghĩa Mác, triết học Mác, sự thống nhất biện chứng giữa tính khoa học với tính cách mạng là cội nguồn thắng lợi của cách mạng, của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Do vậy, trong hoạt động lý luận và thực tiễn, phải luôn đề phòng và kiên quyết chống lại sự tách rời giữa tính cách mạng với tính khoa học, luôn lấy việc vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác, triết học Mác, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng để đẩy mạnh công cuộc đổi mới.

Thứ tư, xây dựng định chế khoa học hóa các quyết sách chính trị, kinh tế, xã hội. Không chỉ đối với đường lối, cương lĩnh, mà cả các chủ trương, chính sách, nhất là những chủ trương, chính sách lớn, đều phải được xây dựng trên cơ sở khoa học, thông qua phản biện khoa học và phải được luận chứng khoa học một cách có căn cứ xác đáng.

Thứ năm, trong bối cảnh của thời đại ngày nay, không nên nhận thức tính cách mạng một cách giáo điều, máy móc, giản đơn. Có lẽ, cần phải hiểu tính cách mạng một cách khái quát và rộng lớn hơn cách hiểu trước đây. Cách mạng là thay cũ đổi mới theo hướng tiến bộ. Cách mạng là tất cả những gì góp phần phát triển đất nước, thực hiện thắng lợi công nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, góp phần xây dựng một xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Trên phạm vi thế giới, cách mạng là tất cả những gì góp phần gìn giữ hòa bình, xây dựng tình hữu nghị giữa các dân tộc, thúc đẩy xã hội loài người ngày càng phát triển theo con đường tiến bộ xã hội, dân chủ, nhân đạo, văn minh, thân thiện với môi trường…

Trong thời đại ngày nay, phát triển sáng tạo tính khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác, triết học Mác đang được đặt ra một cách cấp bách, nhưng là vấn đề lớn, đầy khó khăn và phức tạp. Giải quyết thành công nhiệm vụ đó là góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển lý luận Mác – Lênin và đổi mới chủ nghĩa xã hội trong thực tiễn ngày nay.

 


(*) Tiến sĩ, Khoa Mác – Lênin, Trường Đại học Kinh tế Đà Nẵng.

(1) C.Mác và Ph.Ăngghen. Toàn tập, t.3. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.12.

(2) Xem: C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.1, tr.589.

(3) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.23, tr.35 - 36.

(4) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.37, tr.643.

(5) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.23, tr.21.

(6) V.I.Lênin. Toàn tập, t.4. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1978, tr.232.

(7) Hồ Chí Minh. Toàn tập, t.1. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.465.

Đã xem: 6287
Thời gian đăng: Thứ hai - 11/01/2016 23:12
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất