QC Shop

Nhận thức luận của Ngô Thì Nhậm - Bước tiến của tư tưởng triết học Việt Nam thế kỷ XVIII

Trần Ngọc Ánh(*)

Nguồn: Tạp chí Triết học, số 5 (192), tháng 5 - 2007

Sống trong thời đại có những biến đổi xã hội sâu sắc, cũng giống như nhiều Nho sĩ Việt Nam đương thời, Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803) đã quan tâm và suy nghĩ đến một số vấn đề triết học, lấy đó làm nền tảng cho những tư tưởng chính trị, nhân sinh và phương châm xử thế của mình. Trong bài viết này, thông qua vấn đề “lý”, tác giả muốn nêu lên những nhận thức mới mẻ của Ngô Thì Nhậm so với Tống Nho. Mặc dù chỉ là người kế thừa Tống Nho nhưng Ngô Thì Nhậm đã có những đóng góp riêng về mặt nhận thức luận, như cho rằng nhận thức không chỉ dừng lại ở hiện tượng mà phải đi sâu vào bản chất sự vật, hiện tượng; sự thống nhất giữa nội dung và hình thức, giữa cái bên trong và cái bên ngoài khi nhận thức; về tính tương đối của nhận thức… Những đóng góp này đã tạo ra một bước tiến của lịch sử tư tưởng triết học dân tộc thế kỷ XVIII.

Ảnh minh họa

Ảnh minh họa

Ngô Thì Nhậm (1746 – 1803) là một nhân vật lịch sử nổi bật của Việt Nam thế kỷ XVIII. Thời đại của Ngô Thì Nhậm là thời đại biến loạn lịch sử dữ dội; danh giáo, cương thường bị đảo lộn và khủng hoảng tư tưởng sâu sắc. Đó là thời đại đã khiến con người, đặc biệt là tầng lớp sĩ phu, phải lật đi lật lại nhiều quan niệm truyền thống để không những hiểu cho đúng, cho phải đạo, mà quan trọng hơn, để có cơ sở cho hành động, cho sự lựa chọn một hướng đi, một phương châm xử thế. Ngô Thì Nhậm là một trong những học giả đương thời có ý thức xây dựng cho mình một phương pháp luận phù hợp với thực tế lịch sử. Rải rác trong các trước tác của Ngô Thì Nhậm, có thể thấy, ông đã quan tâm và suy nghĩ đến một số vấn đề triết học, lấy đó làm nền tảng cho những tư tưởng chính trị, quan niệm về nhân sinh và phương châm xử thế của mình. Một trong những vấn đề triết học mà Ngô Thì Nhậm tập trung suy nghĩ là phạm trù Lý.

Trong lý học Tống Nho, mặc dù tồn tại hai cách lý giải về Lý theo hướng duy tâm và duy vật, nhưng quan niệm mang tính duy tâm khách quan là chủ đạo và phổ biến. Chu Hy cho rằng: “Vạn vật hữu nhất thái cực”, nghĩa là vạn vật đều do thái cực sinh ra. Đó là cái “lý nhất” của vũ trụ. Nhưng thái cực lại thể hiện trong mỗi sự vật, hiện tượng cụ thể, nên mỗi vật đều có “lý” của nó. Trong tư tưởng truyền thống, “lý” được hiểu là đạo lý, có nghĩa là con đường đúng đắn mà suy nghĩ và hành động của con người phải khuôn theo. Mặt khác, “lý” còn được coi như quy luật của sự vật, của thế giới, nhưng được lý giải trên cơ sở duy tâm khách quan: “lý” có nguồn gốc từ thái cực và “có cái lý ấy thì mới có sự vật ấy”. Các nhà Nho Việt Nam cùng thời với Ngô Thì Nhậm không bàn nhiều về “lý”. Bùi Dương Lịch chỉ quan tâm đến thiên chí, địa chí và hình thể núi sông. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác thì đi sâu vào khái niệm “khí” nhằm làm rõ cơ sở triết học cho lý luận nghề thuốc mà ông suốt đời theo đuổi. Còn Lê Quý Đôn, người bàn nhiều nhất về “Lý Khí” trong các học giả đương thời, nhưng trong Vân đài loại ngữ, ông cũng không chú tâm bàn sâu về “lý”, mà chỉ đề cập nhiều đến mối quan hệ giữa “lý” và “khí” trong các sự vật.

Ngô Thì Nhậm đã kế thừa và phát huy quan niệm về “lý” của Tống Nho theo tinh thần duy vật và thực tiễn. Là một nhà chính trị ham hoạt động, Ngô Thì Nhậm cũng đề cập đến “lý” với tư cách đạo lý, nhưng chủ yếu ông quan tâm nhiều đến “lý” với tư cách quy luật, nhằm soi sáng thời thế và làm cơ sở lý luận cho phương châm hành động và thái độ ứng xử của mình trước những sự biến xã hội quá phức tạp và mau lẹ. Trước hết, chịu ảnh hưởng của quan điểm lý học Tống Nho, Ngô Thì Nhậm cũng cho rằng, “lý” có nguồn gốc từ thái cực, “lý” bao trùm toàn bộ thế giới, chi phối sự vận động, biến hoá của trời đất và vạn vật. Ông khẳng định: “Sách truyện nghĩa của họ Trình nói: “buông ra thì ngập cả sáu cõi, cuốn lại thì lui về nơi kín đáo”. Sáu cõi và nơi kín đáo cũng chỉ là một “lý” mà thôi. Con người và trời đất cũng cùng chung một then máy”(1). Như vậy, theo Ngô Thì Nhậm, “lý” có tính phổ biến trong toàn vũ trụ. Ông cũng thừa nhận, mọi vật đều có “lý” của mình khi cho rằng, “suy rộng ra, tất cả các sự vật không cái gì là không có đạo lý”. Song, qua các trước tác để lại, khi bàn về “lý”, không thấy Ngô Thì Nhậm nhắc đến tư tưởng “có cái lý ấy thì mới có sự vật ấy” của Chu Hy. Phải chăng, Ngô Thì Nhậm, một người có thiên hướng và ham hoạt động thực tiễn, không quan tâm nhiều đến “lý” một cách trừu tượng, tư biện? Đối với Tống Nho, “lý” là cái có trước “khí” (duy tâm khách quan) và ít nhiều mang tính huyền diệu, thần bí. Còn Ngô Thì Nhậm, dù chỉ là người kế thừa, chứ không phải là người đề xuất nguyên lý, nhưng không phải vì thế mà ông không có những đóng góp riêng về mặt nhận thức luận. Với Ngô Thì Nhậm, “lý” không còn mang tính chung chung, trừu tượng, mà thường được giải thích cụ thể, có tính khách quan, phản ánh kết quả của sự quan sát thế giới, sự suy tư, chiêm nghiệm của riêng ông. Tư tưởng này đặc biệt thể hiện rõ trong tác phẩm Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh. Ngô Thì Nhậm khẳng định: “lý” - đó là “cái gì cần phải có ở trong vật”, “là việc phải làm như thế mới hợp”. “Lý” là cái vốn có của sự vật và việc làm của con người phải noi theo “lý” thì mới thành công.

“Lý” là cái có thể nắm bắt được và do vậy, “lý” là cụ thể, là cái mà con người có thể nhận thức được. Rõ ràng, ở đây, “lý” được quan niệm như là quy luật của sự vật mà con người có thể nhận thức để làm cơ sở cho hành động. Trong Không thanh (Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh), khi trả lời câu hỏi “Nhà Nho nói Lý. Vậy thế nào là Lý?”, Ngô Thì Nhậm đã giải đáp: “Lý như cái thớ, cái đốt của cây”. Tư tưởng này của Ngô Thì Nhậm được hiểu: “Bản tính của Lý là có ngang, chếch, có cong, thẳng như cái thớ của cây… Hoa Ưu đàm nở hay rụng vốn không có sự liên can với mưa gió, (thế mà nói) có gió nó mới nở, có mưa nó mới rụng… mỗi vật đều có thiên tính tự nhiên của nó, do đó noi theo Lý mà không thông thì trở thành ngưng trệ”(2). Qua đây, có thể liên tưởng, khi nói “Lý như cái thớ, cái đốt của cây” là Ngô Thì Nhậm muốn nói “lý” không phải là cái trừu tượng, huyền vi, mà là cái cụ thể trong sự vật. Ông còn đề cập đến ý nghĩa thực tiễn của việc nắm được “lý” của sự vật: khi chẻ cây, nếu biết được thớ và đốt của nó và chẻ dao theo đúng thớ của nó thì công việc sẽ trôi chảy dễ dàng. Điều đó hàm chứa tư tưởng triết học: trong mọi việc, nếu nắm được quy luật, làm theo quy luật thì sẽ thành công. Với Ngô Thì Nhậm, mọi vật đều theo lý tự nhiên, tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người và con người phải thuận theo nó. Ông viết: “Nước chảy đông tây, cần giếng chuyển trục. Hoa nở sớm muộn, con kiến bò quanh… Nước xuôi thì thả thuyền. Đường hiểm thì dừng ngựa. Một dừng một đi. Đều không phải ý ta”(3).

Mặc dù khẳng định tính khách quan của “lý” và con người có thể nắm được “lý” và cần phải thuận theo “lý”, nhưng Ngô Thì Nhậm cũng nhận thấy “lý” của sự vật là cái không dễ gì nắm bắt, càng không thể “làm chủ” hoàn toàn được nó. Đặt ra câu hỏi: “Muốn noi theo Lý thì phải làm như thế nào?”, Ngô Thì Nhậm đã tự trả lời: “Cái Lý không noi theo hết được!”. Theo diễn giải của các đồ đệ của Ngô Thì Nhậm thì “chỉ những bậc đại lực lượng mới biết “không noi theo Lý hết được”. Đó là những người “đứng trước sự mà sự không lôi kéo mình được, đứng trước vật mà vật không đồng hoá mình được”(4), cho nên có thể “ung dung thoả mái ở trong cái Lý ấy mà lại cũng vượt lên trên, vượt ra ngoài cái Lý ấy”. Có thể nói, tư tưởng “Lý không noi theo hết được” của Ngô Thì Nhậm là một quan điểm nhận thức sâu sắc. Nó cho thấy ông đã ít nhiều hiểu rõ tính phức tạp và vô hạn của quá trình nhận thức đối với con người.

Từ sự quan sát, nhìn nhận tinh tế về thế giới, Ngô Thì Nhậm còn đi đến quan niệm đặc sắc về tính phổ biến và tính đặc thù của “lý”. Đó là tư tưởng về “lý thuận” và “lý nghịch”. “Lý thuận” như trăm dòng sông đều đổ xuôi về biển Đông. “Lý nghịch” như dòng Nhược thuỷ chảy ngược về Tây, như hoa cúc nở vào mùa thu. Ông viết: “Muôn sông đều chảy về đông, chỉ có Nhược thuỷ chảy về tây. Hoa cúc không nở cùng với trăm hoa” và “Ngựa gặp đường phẳng đi bon bon. Gốc cây chằng chịt bửa không ra… Đường phẳng là ngựa thuận Lý, gốc rắn là cây nghịch Lý, Lý có thuận nghịch, cho nên người không chấp trước (câu nệ) thì không bắt buộc phải noi theo Lý”(5). Bởi thế, “lấy lẽ thường mà nói, Lý không có hai phải. Nam nữ không tự trao tay cho nhau, đó là Lý. Nhưng chị dâu chết đuối, em giai chồng vớt lên, phải chăng gọi là phi Lý được?”(6). “Cây trúc thì ngọn ở trên, đó là Lý tự nhiên. Đến như chặt trúc làm gậy, tay cầm đằng gốc, thì ngọn lại trở xuống dưới, ấy là Lý chăng, phi Lý chăng?”(7). Ngô Thì Nhậm hiểu rõ “lý thuận” là phổ biến, là thông thường, dễ nhận thức; bởi vậy, ông rất chú ý đến “lý nghịch”, tức là chú ý đến các sự vật phát triển một cách đặc biệt. Theo Ngô Thì Nhậm, chỉ có sự vật đặc biệt mới có thể phát triển một cách đặc biệt: “Muôn sông chảy về đông, đó là Lý, trăm hoa đua nở mùa xuân, đó là Lý. Phương đông là chỗ thở hút cho nên mọi sông đều đổ về; mùa xuân là thời sinh dục, cho nên cỏ hoa đều nở. Nước Nhược thuỷ chìm được lông là vì chất nó thanh khiết, không bao dung tục vật. Hoa Cúc thắng được sương tuyết là vì tính nó cao ngạo, không chịu ngang hàng với vật khác. Thanh khiết là vì cương nghị, cho nên quy tụ ở phương tây, là nơi đất cứng rắn. Cao ngạo là vì quật cường, cho nên nở ở mùa thu, là thời khắc nghiệt. Nếu Nhược thuỷ không phải là tinh tuý của nước, hoa Cúc không phải là tinh tuý của hoa, thì làm sao mà trồi lên khác hẳn với mọi vật?”(8). Có thể là tự phát, nhưng Ngô Thì Nhậm đã thể hiện một phương pháp tư duy đúng đắn: nhận thức cần xuất phát từ sự vật thực tế, từ sự quan sát, tìm tòi ở chính các sự vật khách quan.

Trong lý học Tống Nho, Chu Hy cho rằng, “lý tại tiên, khí tại hậu”, “khí” chỉ là khí chất để tạo thành sự vật, còn “lý” là nguồn gốc hình thành và là bản chất của sự vật. Theo Chu Hy, sự vật nào cũng có “lý” và “khí”, “lý” và “khí” không tách rời nhau. Với quan điểm “lý” mới là nguồn gốc và bản chất của sự vật nên Chu Hy chủ trương phải “cùng lý”, tức là phải tìm hiểu được cái lý tận cùng, cái đạo tất yếu chi phối vạn sự, vạn vật trong vũ trụ. Nếu chưa tìm hiểu đến “cùng lý” thì chưa biết một cách rõ ràng, đúng đắn, đến nơi đến chốn về sự vật.

Hiển nhiên, nhận thức luận “cùng lý” của Tống Nho như đã nêu trên, đã chi phối quan điểm nhận thức của Ngô Thì Nhậm cũng như các nhà Nho Việt Nam cùng thời. Với Ngô Thì Nhậm, thế giới khách quan luôn là đối tượng của nhận thức và nhận thức của con người không thể dừng lại ở hiện tượng, mà phải đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng. Xem xét sự vật, theo ông, không được dừng ở chỗ cảm quan, trực giác, mà phải tìm hiểu sâu sắc nguyên nhân của sự vật. Trong Ký đình thuỷ nhất, Ngô Thì Nhậm viết: “Sông núi là chủ của trăng gió, trăng gió là khách của núi sông. Nếu chỉ biết thấy cao cho là núi, thấy dài cho là sông, thấy mát cho là gió, thấy trong cho là trăng, thì mới biết nhìn cái hình bên ngoài mà chưa biết cái ý bên trong”(9). Ngô Thì Nhậm hiểu rõ, nhận thức hình dạng bề ngoài của sự vật, cái mà lý học Tống Nho gọi là “hình nhi hạ”, chẳng có gì là khó, cái khó là tìm ra cái “lý” ẩn giấu bên trong sự vật. Đấy chính là điều quan trọng nhất phải đạt tới trong quá trình nhận thức. Ông cho rằng, điều cốt yếu là phải thông hiểu được lý lẽ của trời đất: “Vạn quy vào “một”, hợp cái khác nhau vào chỗ “nhất quán” vào cái “lý” cái “số” của trời đất”. Phê phán lối nhận thức chỉ biết dừng lại ở hình dáng, diện mạo của sự vật mà không chịu tìm hiểu đến nguồn gốc và bản chất làm nên sự vật, Ngô Thì Nhậm chỉ rõ: “Người đời nếu chỉ căn cứ vào núi mà xem núi, thì chỉ biết nó cao không lường được, mà không biết tìm hiểu nguyên nhân núi kia làm sao mà cao; nếu chỉ căn cứ vào nước mà xem nước, thì chỉ biết nước sâu không thể lường được, mà không biết tìm hiểu nguyên nhân nước kia vì sao mà sâu. Đó là cái thói quen chỉ biết học thuộc từ chương, nó là một bệnh lớn về tâm thuật của kẻ học giả”(10).

Nhận thức phải hướng tới bản chất của sự vật, phải “từ thô mà vào tinh” (từ hiện tượng nắm bản chất) - đó là tư tưởng nhất quán của Ngô Thì Nhậm. Trong ký Tự mục đình, từ cái đình làng, Ngô Thì Nhậm phân tích và chỉ rõ hai mặt: hình, khí và lý, đạo của sự vật: “Nơi người ta tụ họp với nhau thì có “đình”. Nơi đó, người ta đặt tên đình theo hình, sắc của trời đất, hoặc theo sự vật, hoặc theo dáng dấp, hoặc nữa theo cái lý của hình sắc, sự vật, dáng dấp. Nhưng tóm lại, cần phải hiểu rằng: “hình” trở lên là “đạo”, “hình” trở xuống là “khí”. Đình là cái thể hiện cái “dụng” của “khí”. Song mặt khác, người ta cùng sinh sống ăn ở với nhau trong khoảng trời đất, noi cái đạo “trung” mà trời phú cho, ưa cái phép “thường” mà mình vẫn giữ, để có cái vui trong luân thường, cái yên trong làng xóm. Do đó, nó thể hiện cái “thể” của “đạo”(11).

Quan điểm về nhận thức nêu trên của Ngô Thì Nhậm là hợp lý và có nguồn gốc ở cái học “cùng lý” của Tống Nho. Nhưng trong Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, Ngô Thì Nhậm đã không dừng lại ở đó. Theo ông, “bản tính” của sự vật thể hiện ở “lý”, “bản tính của Lý là có ngang, chếch, cong, thẳng như cái thớ của cây”. Việc trong thiên hạ có cái thường, có cái biến, nhưng “ứng phó với cái biến mà không mất bản tính, thì chỉ có người đại lực lượng mới làm được”. Như vậy, theo Ngô Thì Nhậm, phải là những người “đại lực lượng” (người có trí tuệ siêu việt như Khổng Tử, Thích Ca) thì mới nhận thức được “bản tính” và “lý” của sự vật. Lý học Tống Nho cũng đòi hỏi con người phải tìm đến cái “cùng lý” của sự vật, nhưng chưa chỉ ra được mối quan hệ giữa “lý” và “bản tính” (mối quan hệ giữa “quy luật” và “bản chất”) của sự vật. Ngô Thì Nhậm, tuy cũng xuất phát từ đạo học “cùng lý” của Tống Nho, nhưng với sự sáng tạo riêng, đã phát triển thêm những tư tưởng đó một cách xuất sắc.

Trong vấn đề nhận thức, Ngô Thì Nhậm còn chủ trương phải coi trọng nội dung hơn hình thức. Ông nói: “Y phục hình thức, không phải ý trời ở đó”. Bởi thế, “y phục hình thức là cái văn ở bên ngoài, đạo đức nhân nghĩa là cái chất ở bên trong. Người quân tử nên sáng (minh) bên trong mà không nên tìm kiếm ở bên ngoài”(12). Mặt khác, Ngô Thì Nhậm cũng thấy rõ sự thống nhất giữa nội dung và hình thức, giữa cái bên trong và cái bên ngoài khi nhận thức sự vật. Quan điểm của ông được thể hiện rõ trong thiên Biểu lý thanh (Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh): “Thanh có biểu (ngoài), lý (trong), thực ra chỉ có một… Hai cái đó đi đôi với nhau mà không trái ngược nhau. Học giả phải thấu suốt Biểu (ngoài), Lý (trong)”(13).

Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh, Ngô Thì Nhậm còn thể hiện quan niệm về tính tương đối của nhận thức. Đặt ra vấn đề: “trong thiên hạ vật gì là tốt?”, Ngô Thì Nhậm đưa ra quan điểm: “Mọi vật đều tốt cả. Vật gì ta thích thì tốt, ta không thích thì không tốt. Cho nên có cái tốt mà không tốt, có cái không tốt mà tốt. Bởi thế, “nào thiện, nào ác, chưa chắc đã có cái gì là nhất định”. Rõ ràng, quan niệm của Ngô Thì Nhậm vừa thể hiện cái nhìn biện chứng về sự vật, vừa thấy rõ mọi kết quả nhận thức chỉ mang tính tương đối. Vì vậy, “vật vốn không nhất định là tốt, không nhất định là không tốt. Cho nên người ở trong núi, trong thung lũng thì sở thích là áo cỏ, hang đất; nếu lấy mũ áo văn vật mà nói với họ thì họ lấy làm kỳ lạ… Nước La Sát cho hếch mũi, vẩu răng là đẹp, nhưng thấy ai mày ngài, mắt phượng thì sợ hãi gào khóc mà chạy trốn”(14). Điều đó có nghĩa là, không thể coi tốt và xấu nói riêng, tri thức về sự vật nói chung là cố định, tuyệt đối, mà phải gắn nó với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.

Như vậy, có thể thấy, tư tưởng triết học, trong đó có nhận thức luận, của Ngô Thì Nhậm có nhiều yếu tố đặc sắc, có nét mới mẻ và sáng tạo. Bước đầu, qua nghiên cứu, chúng tôi cố gắng trình bày một số tư tưởng triết học độc đáo của Ngô Thì Nhậm như một sự khẳng định bước tiến của tư tưởng triết học dân tộc thế kỷ XVIII. Cùng với các nhà nghiên cứu, chúng tôi hy vọng sẽ còn tiếp tục trở lại vấn đề này.

 


(*) Tiến sĩ, Giảng viên chính Khoa Mác – Lênin, Trường Đại học Kinh tế Đà Nẵng.

(1) Cao Xuân Huy - Thạch Can (Chủ biên). Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, q.II. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1978, tr. 177.

(2) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I (người dịch: Cao Xuân Huy). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1978, tr. 61-62.

(3) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I. Sđd., tr.55.

(4) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.55.

(5) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.57.

(6) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.57.

(7) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.63.

(8) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.58.

(9) Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, q.II, Sđd., tr.170.

(10) Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, q.II, Sđd., tr.141.

(11) Tuyển tập thơ văn Ngô Thì Nhậm, q.II, Sđd., tr.177.

(12) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.137.

(13) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.125.

(14) Thơ văn Ngô Thì Nhậm, t.I, Sđd., tr.125.

Đã xem: 711
Thời gian đăng: Chủ nhật - 22/11/2015 00:16
Người đăng: Phạm Quang Duy


Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Bài mới nhất