TỪ LIÊN MINH ĐẾN TẬP HỢP LỰC LƯỢNG CHUYỂN DỊCH TƯ DUY TỔ CHỨC QUYỀN LỰC TRONG CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ
Các hình thức liên kết giữa các quốc gia hiện nay đang vượt ra khỏi mô hình liên minh truyền thống. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải tư duy lại cách tổ chức quyền lực trong chính trị quốc tế. Bài viết đề xuất một khung tư duy mới về quyền lực quốc tế; thông qua đó, mở rộng không gian phân tích của chính trị quốc tế và cung cấp công cụ lý luận phù hợp hơn để hiểu và định vị chiến lược trong bối cảnh toàn cầu.
1. Đặt vấn đề
Trong lịch sử chính trị quốc tế, liên minh từng giữ vai trò trung tâm trong cách các quốc gia tổ chức quyền lực. Từ các liên minh phòng thủ cổ điển ở châu Âu cận đại, đến những khối chiến lược thể chế hóa sâu trong Chiến tranh Lạnh, tư duy “lấy liên minh làm trục” đã trở thành nền tảng của nhiều tiếp cận lý thuyết chủ đạo. Chủ nghĩa hiện thực xem liên minh như công cụ cân bằng quyền lực trong môi trường vô chính phủ (Xem: Waltz, 1979); chủ nghĩa thể chế nhấn mạnh vai trò của các hiệp ước và thiết chế trong duy trì hợp tác lâu dài (Xem: Keohane, 1984); trong khi kiến tạo luận coi bản sắc và chuẩn mực chung là nền tảng tạo nên tính chính danh của các khối liên kết (Xem: Wendt, 1999). Trong khung tư duy này, quyền lực quốc tế chủ yếu được tổ chức thông qua các cấu trúc cam kết tương đối cứng, mang tính nhị phân: liên minh hay không liên minh.
Tuy nhiên, thực tiễn quan hệ quốc tế đương đại đang đặt ra thách thức căn bản đối với mô hình đó. Bên cạnh các liên minh quân sự truyền thống như Tổ chức hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), thế giới chứng kiến sự nổi lên của những cấu trúc mới như Đối thoại Tứ giác An ninh (QUAD), Thỏa thuận quốc phòng ba bên Úc - Anh - Mỹ (AUKUS), Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (IPEF), hay các sáng kiến về chuỗi cung ứng và công nghệ. Những hình thức này thường thiếu ràng buộc pháp lý chặt chẽ, cho phép tham gia theo mô-đun và theo vấn đề, nhưng lại có ảnh hưởng chiến lược sâu rộng trong việc phân bổ rủi ro, điều phối hành vi và định hình luật chơi khu vực - toàn cầu. Chúng không còn đơn thuần nhằm răn đe quân sự, mà mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ, dữ liệu, chuẩn mực và mạng lưới (Xem: Nye, 2020; Castells, 2011). Như Farrell và Newman (2019) chỉ ra, trong kỷ nguyên “phụ thuộc lẫn nhau bị vũ khí hóa”, quyền lực ngày càng gắn với khả năng thiết kế cấu trúc và kiểm soát các điểm nút chiến lược, thay vì chỉ cộng gộp sức mạnh vật chất.
Sự chuyển dịch này làm lộ rõ một khoảng trống lý thuyết: khung “liên minh trung tâm” của thế kỷ XX ngày càng khó bao quát các hình thức liên kết phân tầng, bán thể chế và phi tuyến tính hiện nay. Các cấu trúc mới vừa kế thừa logic liên minh, vừa vượt ra ngoài nó: các quốc gia có thể hợp tác sâu ở một số lĩnh vực, duy trì khoảng cách ở lĩnh vực khác; vừa tham gia, vừa giữ dư địa điều chỉnh chiến lược; vừa đối phó, vừa kiến tạo trật tự. Điều đó cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở việc xuất hiện thêm những “liên minh kiểu mới”, mà ở sự chuyển dịch căn bản trong cách tư duy về tổ chức quyền lực quốc tế.
Trong bối cảnh đó, khái niệm “tập hợp lực lượng” - vốn được sử dụng rộng rãi trong diễn ngôn đối ngoại và quốc phòng của Việt Nam - gợi mở một hướng tiếp cận khác. Không giống hệ thuật ngữ tiếng Anh vốn phân mảnh hiện tượng liên kết thành các khái niệm theo chức năng như alliance, coalition, alignment hay force aggregation, tiếng Việt tích hợp toàn bộ tiến trình này trong một cấu trúc khái niệm thống nhất. “Tập hợp lực lượng” không chỉ hàm ý cộng gộp nguồn lực, mà bao gồm cả quá trình huy động, điều phối, xây dựng khuôn khổ và xác lập tính chính danh của các nguồn lực nhằm kiến tạo ảnh hưởng chiến lược. Tuy nhiên, cho đến nay, khái niệm này mới dừng ở mức diễn ngôn chính trị, chưa được lý luận hóa như một công cụ phân tích học thuật có giá trị khái quát.
Từ thực tiễn biến đổi của các cấu trúc liên kết và khoảng trống trong khung lý thuyết hiện hành, bài viết này đặt ra câu hỏi trung tâm: Liệu có thể hiểu “tập hợp lực lượng” như biểu hiện của một sự chuyển dịch trong tư duy tổ chức quyền lực sang mô hình liên minh dựa trên cam kết cứng và đối kháng tuyến tính, sang một logic tổ chức quyền lực phân tầng, mô-đun và hướng tới kiến tạo luật chơi? Trên cơ sở phân tích khái niệm, đối chiếu thuật ngữ và tiến trình lịch sử, bài viết nhằm thao tác hóa lại khái niệm “tập hợp lực lượng” như một logic tổ chức quyền lực mới trong quan hệ quốc tế đương đại.
Cách tiếp cận này không chỉ đóng góp cho lý luận quan hệ quốc tế bằng việc vượt ra khỏi tư duy “liên minh trung tâm”, mà còn có ý nghĩa thực tiễn đối với các quốc gia tầm trung như Việt Nam - những chủ thể vừa cần tham gia các cấu trúc hợp tác mới, vừa phải duy trì không gian tự chủ trong một trật tự quốc tế đang phân tầng, bất định và phi tuyến tính.
2. Thiết kế nghiên cứu và cách tiếp cận lý thuyết
Bài viết này được xây dựng theo hướng nghiên cứu lý thuyết - khái niệm, nhằm tái cấu trúc cách tiếp cận đối với hiện tượng liên kết quốc tế trong bối cảnh trật tự thế giới đang chuyển dịch. Thay vì tìm kiếm bằng chứng thực nghiệm thông qua khảo sát hay dữ liệu định lượng, bài viết tập trung vào việc làm rõ nền tảng tư duy, nội hàm khái niệm và logic tổ chức quyền lực ẩn sau các hình thức liên kết đương đại. Cách tiếp cận này phù hợp với truyền thống của các nghiên cứu lý luận trong quan hệ quốc tế, nơi mục tiêu không phải là kiểm định giả thuyết nhân - quả, mà là mở rộng khung tư duy và đề xuất những phạm trù phân tích mới (Xem: Gerring, 1999; Sartori, 1970).
Trên phương diện phương pháp nghiên cứu, bài viết dựa trên ba trụ cột chính:
Thứ nhất, phân tích khái niệm (conceptual analysis) được sử dụng để bóc tách cấu trúc nội hàm của thuật ngữ “tập hợp lực lượng”. Theo Sartori (1970), mọi tiến bộ lý thuyết trong khoa học xã hội đều gắn liền với việc tinh luyện khái niệm, bởi khái niệm chính là “đơn vị cơ bản của tư duy học thuật”. Trên cơ sở đó, bài viết không chỉ xem “tập hợp lực lượng” như một thuật ngữ mô tả, mà tiếp cận nó như một phạm trù phân tích, có khả năng khái quát hóa các hình thức tổ chức quyền lực vượt ra ngoài khuôn khổ liên minh truyền thống. Việc phân tích tập trung vào hai chiều cạnh: (i) cấu trúc ngữ nghĩa của thuật ngữ trong tiếng Việt; và (ii) phạm vi hiện tượng mà khái niệm này có thể bao trùm trong thực tiễn quan hệ quốc tế đương đại.
Thứ hai, bài viết vận dụng phân tích diễn ngôn và ngôn ngữ học chính trị nhằm làm rõ cách mà các thuật ngữ không chỉ phản ánh, mà còn định hình tư duy về quyền lực. Như Foucault (1972) và Fairclough (1995) đã chỉ ra, diễn ngôn không đơn thuần là phương tiện truyền tải ý nghĩa, mà là không gian nơi các cấu trúc quyền lực được kiến tạo và hợp thức hóa. Việc đối chiếu giữa cách sử dụng “tập hợp lực lượng” trong tiếng Việt và hệ thuật ngữ tiếng Anh, như alliance, coalition, alignment hay force aggregation, cho phép nhận diện sự khác biệt về nền tảng tư duy: một bên nhấn mạnh tiến trình hành vi chiến lược mang tính tổng hợp, một bên thiên về phân mảnh theo chức năng thể chế. Qua đó, bài viết cho thấy sự cần thiết phải lý luận hóa “tập hợp lực lượng” như một khung tư duy độc lập, thay vì chỉ xem nó là bản dịch của các thuật ngữ phương Tây.
Thứ ba, bài viết sử dụng cách tiếp cận so sánh - lịch sử (comparative-historical analysis) để đặt hiện tượng “tập hợp lực lượng” vào tiến trình dài hạn của tư duy tổ chức quyền lực trong quan hệ quốc tế. Cách tiếp cận này cho phép xác định những điểm nhấn trong sự chuyển dịch từ các hình thức liên minh phản ứng trong hệ thống Westphalia (quy định nền tảng của quan hệ quốc tế hiện đại, xác lập nguyên tắc chủ quyền quốc gia tuyệt đối, bình đẳng giữa các quốc gia và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau), qua các khối quyền lực thể chế hóa trong Chiến tranh Lạnh, đến các cấu trúc phân tầng, mô-đun của kỷ nguyên hậu 2015. Theo Skocpol (1984), phân tích lịch sử không chỉ nhằm mô tả sự thay đổi, mà còn để làm lộ rõ những đứt gãy về logic tổ chức và nền tảng tư duy. Trong bài viết này, tiến trình lịch sử được sử dụng như một “không gian kiểm chứng” cho lập luận trung tâm, rằng “tập hợp lực lượng” phản ánh một sự chuyển dịch căn bản trong cách các chủ thể quốc tế tổ chức quyền lực - từ mô hình cam kết cứng, đối kháng tuyến tính, sang logic phân tầng, linh hoạt và hướng tới kiến tạo trật tự.
Sự kết hợp giữa ba trụ cột phương pháp trên cho phép bài viết này vượt ra khỏi khuôn khổ của một nghiên cứu tổng thuật hay mô tả hiện tượng. Thay vào đó, bài viết hướng tới việc kiến tạo một khung khái niệm mới, qua đó tái định vị “tập hợp lực lượng” như một logic tổ chức quyền lực trong quan hệ quốc tế đương đại. Chính ở điểm này, nghiên cứu đặt mình trong truyền thống của các công trình lý thuyết nhằm “mở rộng không gian của chính trị quốc tế” (Gerring, 1999), bằng cách cung cấp một cái nhìn khác về cách quyền lực được cấu trúc và vận hành trong thế kỷ XXI.
3. Kết quả nghiên cứu
3.1. Tái cấu trúc tư duy quyền lực: Từ liên minh sang tập hợp lực lượng
Trong suốt thế kỷ XX, “liên minh” được xem là đơn vị trung tâm để tổ chức quyền lực trong quan hệ quốc tế. Theo logic này, quyền lực được hiểu chủ yếu như năng lực cưỡng chế vật chất, và việc tổ chức quyền lực gắn với những cam kết tương đối cứng, có tính nhị phân: tham gia hay không tham gia, đứng trong hay ngoài một khối. Chủ nghĩa hiện thực cấu trúc coi liên minh là công cụ cân bằng trong môi trường vô chính phủ (Xem: Waltz, 1979; Walt, 1987); chủ nghĩa thể chế nhấn mạnh vai trò của hiệp ước và thiết chế trong giảm chi phí hợp tác và duy trì cam kết (Xem: Keohane, 1984); còn kiến tạo luận tập trung vào bản sắc và chuẩn mực chung như nền tảng tạo nên tính chính danh của các khối liên kết (Xem: Wendt, 1999). Dù khác biệt về trọng tâm, các tiếp cận này đều chia sẻ một giả định nền tảng: quyền lực quốc tế được tổ chức chủ yếu thông qua các cấu trúc liên minh tương đối ổn định và có ranh giới rõ ràng.
Tuy nhiên, bối cảnh đương đại đang làm suy yếu giả định đó. Sự nổi lên của các cấu trúc, như QUAD, AUKUS, IPEF, hay các sáng kiến về chuỗi cung ứng và công nghệ, cho thấy một mô hình tổ chức quyền lực mới: linh hoạt, phân tầng và theo vấn đề. Các cấu trúc này cho phép quốc gia “tham gia từng phần”, hợp tác sâu trong một số lĩnh vực nhưng giữ khoảng cách ở lĩnh vực khác; vừa gắn kết, vừa bảo toàn dư địa điều chỉnh chiến lược. Như Nye (2020) lập luận, quyền lực trong kỷ nguyên mạng lưới không còn chỉ nằm ở khả năng cưỡng chế, mà ngày càng gắn với năng lực kết nối, định hình chuẩn mực và điều phối mạng lưới. Castells (2011) cũng chỉ ra rằng quyền lực hiện đại vận hành thông qua các “điểm nút” của mạng lưới hơn là mệnh lệnh tập trung.
Bước ngoặt quan trọng nằm ở sự chuyển dịch từ quyền lực như “sức mạnh cộng gộp” sang quyền lực như “năng lực thiết kế cấu trúc”. Farrell và Newman (2019) cho thấy, trong nền kinh tế chính trị toàn cầu đan xen, các quốc gia có thể “vũ khí hóa” sự phụ thuộc lẫn nhau bằng cách kiểm soát các hạ tầng then chốt (tài chính, công nghệ, tiêu chuẩn). Trong bối cảnh đó, việc tổ chức quyền lực không còn đơn thuần là tập hợp sức mạnh quân sự của các đồng minh, mà là xây dựng các kiến trúc phân tầng để định hình luật chơi, điều phối dòng chảy và khóa chặt các điểm nút chiến lược. QUAD hay AUKUS vì thế không chỉ là “liên minh kiểu mới”, mà là các kiến trúc quyền lực hỗn hợp, kết hợp răn đe, tiêu chuẩn hóa công nghệ, bảo mật chuỗi cung ứng và điều phối chính sách.
Sự thay đổi này phản ánh một tái cấu trúc tư duy quyền lực: từ mô hình liên minh dựa trên cam kết cứng và đối kháng tuyến tính, sang logic tập hợp lực lượng - nơi quyền lực được tổ chức như một tiến trình đa tầng, bao gồm huy động, điều phối, cấu trúc hóa và chính danh hóa các nguồn lực vật chất, thể chế và biểu tượng. “Tập hợp lực lượng” không chỉ trả lời câu hỏi ai đứng cùng ai, mà mở rộng sang ai kiểm soát chuẩn mực, ai thiết kế mạng lưới, và ai định hình không gian hành động của kẻ khác. Theo nghĩa đó, đây không phải là sự thay thế đơn giản của liên minh, mà là một khung tư duy bao trùm, cho phép hiểu các hình thức liên kết đương đại như những kiến trúc quyền lực đang được chủ động thiết kế.
Bảng 1. So sánh tư duy liên minh và tư duy tập hợp lực lượng
Tiêu chí | Tư duy liên minh (Alliance-centered) | Tư duy tập hợp lực lượng (Force aggregation) |
Nền tảng lý thuyết | Hiện thực (Waltz, 1979; Walt, 1987); Thể chế (Keohane, 1984); Kiến tạo (Wendt, 1999) | Quyền lực mạng lưới (Castells, 2011); Quyền lực mềm & thông minh (Nye, 2020); Phụ thuộc bị vũ khí hóa (Farrell & Newman, 2019) |
Cách hiểu quyền lực | Cưỡng chế, cộng gộp sức mạnh | Thiết kế cấu trúc, kiểm soát chuẩn mực và mạng lưới |
Hình thức tổ chức | Cam kết cứng, ranh giới rõ | Phân tầng, mô-đun, theo vấn đề |
Logic tham gia | Nhị phân: trong/ngoài | Linh hoạt: từng phần, theo lĩnh vực |
Mục tiêu chính | Răn đe, cân bằng | Vừa răn đe, vừa kiến tạo luật chơi |
Đơn vị phân tích | Liên minh/khối | Kiến trúc quyền lực đa tầng |
Nguồn: Tác giả tổng hợp
Bảng 1 cho thấy sự khác biệt cốt lõi không nằm ở hình thức bề ngoài của các cấu trúc mới, mà ở logic tư duy về cách quyền lực được tổ chức. Nếu tư duy liên minh đặt trọng tâm vào việc “đứng về phía nào” trong một trật tự đối kháng, thì tư duy tập hợp lực lượng tập trung vào việc “thiết kế không gian chiến lược” trong một hệ thống phân tầng và phi tuyến tính. Chính ở điểm này, “tập hợp lực lượng” trở thành biểu hiện của một sự chuyển dịch căn bản trong tư duy tổ chức quyền lực của quan hệ quốc tế đương đại.
Trong khuôn khổ nghiên cứu này, “tập hợp lực lượng” được hiểu là một tiến trình chiến lược đa tầng nhằm huy động, điều phối, cấu trúc hóa và chính danh hóa các nguồn lực vật chất, thể chế và chuẩn mực, qua đó kiến tạo những kiến trúc quyền lực có khả năng định hình không gian hành động của các chủ thể khác trong hệ thống quốc tế. Khác với liên minh theo nghĩa cổ điển, vốn dựa trên các cam kết hiệp ước tương đối cứng và giả định ranh giới rõ ràng giữa “trong” và “ngoài”, “tập hợp lực lượng” phản ánh một logic tổ chức quyền lực linh hoạt, phân tầng và hướng tới kiến tạo trật tự. Cụ thể, “tập hợp lực lượng” khác với liên minh ở ba điểm cốt lõi:
Thứ nhất, về bản chất, đây không phải là một cấu trúc tĩnh, mà là một tiến trình động - trong đó quyền lực được hình thành thông qua chuỗi hành vi huy động, điều phối và thiết kế kiến trúc, thay vì chỉ thông qua cam kết hiệp ước.
Thứ hai, về hình thức, “tập hợp lực lượng” vận hành theo logic phân tầng và mô-đun, cho phép các chủ thể tham gia theo mức độ và lĩnh vực khác nhau, vượt ra khỏi nhị nguyên “tham gia hay không tham gia” của liên minh truyền thống.
Thứ ba, về mục tiêu, trong khi liên minh chủ yếu nhằm răn đe và cân bằng, “tập hợp lực lượng” hướng tới kiến tạo quyền lực - thông qua việc thiết lập chuẩn mực, kiểm soát điểm nút mạng lưới và định hình luật chơi trong một trật tự quốc tế phân tầng và phi tuyến tính.
Theo nghĩa đó, “tập hợp lực lượng” không phải là “liên minh kiểu mới”, mà là một logic tổ chức quyền lực khác biệt về chất, phản ánh sự chuyển dịch căn bản trong tư duy quyền lực của quan hệ quốc tế đương đại.
3.2. Không gian lý thuyết của chuyển dịch tư duy tổ chức quyền lực trong chính trị quốc tế
Sự chuyển dịch từ tư duy “liên minh trung tâm” sang logic “tập hợp lực lượng” không chỉ là biến đổi ở cấp độ hiện tượng, mà phản ánh một tái cấu trúc sâu sắc trong không gian lý thuyết của chính trị quốc tế. Truyền thống học thuật thế kỷ XX - dù khác biệt về lập trường - đều giả định rằng quyền lực quốc tế được tổ chức thông qua các cấu trúc tương đối ổn định, có ranh giới rõ và dựa trên cam kết mang tính thể chế. Trong khung hiện thực, liên minh là công cụ cân bằng quyền lực trong môi trường vô chính phủ; trong khung thể chế, liên minh và hiệp ước là cơ chế giảm bất định và chi phí giao dịch; còn trong kiến tạo luận, khối liên kết là không gian hình thành bản sắc và chuẩn mực chung. Dù tiếp cận khác nhau, các trường phái này đều đặt “liên minh” như đơn vị phân tích trung tâm của tổ chức quyền lực.
Trong khi đó, thực tiễn đương đại đang làm lộ rõ sự lệch pha giữa khung lý thuyết đó và các hình thức liên kết mới. Các cấu trúc như QUAD, AUKUS hay IPEF không vận hành như liên minh cổ điển. Chúng thiếu hiệp ước ràng buộc toàn diện, cho phép tham gia theo từng môđun và theo vấn đề, đồng thời mở rộng phạm vi từ an ninh sang công nghệ, chuỗi cung ứng, dữ liệu và tiêu chuẩn. Cooper (2023) mô tả đây là “mô hình mô-đun”, nơi quốc gia có thể tham gia linh hoạt theo từng lĩnh vực chuyên biệt mà không bị khóa chặt vào một cam kết an ninh toàn khối. Trên bình diện cấu trúc, các kiến trúc này kết hợp nhiều “lớp lực lượng”: vật chất - công nghệ, chính trị - xã hội và chiến lược - thể chế, vận hành dựa trên ảnh hưởng qua các điểm nút mạng lưới hơn là mệnh lệnh tập trung (Xem: Nye, 2020; Castells, 2011).
Sự xuất hiện của các cấu trúc phân tầng này đòi hỏi một không gian lý thuyết mới, nơi quyền lực không còn được hiểu chủ yếu như năng lực cưỡng chế, mà như năng lực thiết kế và điều phối cấu trúc.
Farrell và Newman (2019) cho thấy, trong thế giới phụ thuộc lẫn nhau, quyền lực nằm ở khả năng kiểm soát các hạ tầng then chốt và chuẩn mực vận hành hệ thống. Theo logic này, tổ chức quyền lực không còn là “cộng gộp sức mạnh” của các đồng minh, mà là kiến tạo kiến trúc - nơi các quốc gia dẫn dắt định hình luật chơi, khóa chặt các điểm nút chiến lược và định hướng hành vi của chủ thể khác.
Các tiếp cận phê phán và cấu trúc hỗn hợp giúp làm rõ hơn bản chất của không gian mới này. Edge và Higgott (2022) chỉ ra những bất đối xứng ẩn trong các liên kết đương đại: giữa mục tiêu tập thể và lợi ích quốc gia, giữa diễn ngôn giá trị phổ quát và chính trị bản sắc. Trong khi đó, lý thuyết “cấu trúc chiến lược hỗn hợp” (strategic hybridity) cho thấy các kiến trúc mới tích hợp đồng thời các thể chế cũ (chia sẻ tình báo, phối hợp an ninh) với các cấu phần mới như niềm tin kỹ thuật số, bảo mật chuỗi cung ứng và đạo đức công nghệ (Xem: Shah & Dalton, 2020; Efthymiopoulos, 2018). Quyền lực vì thế được tổ chức trong một không gian đa lớp, nơi ranh giới giữa an ninh - kinh tế - công nghệ - chuẩn mực trở nên mờ nhạt.
Không gian lý thuyết này cũng làm lộ ra các giới hạn nội tại của mô hình mới. Green (2021) cảnh báo rằng sự linh hoạt quá mức có thể dẫn đến “phân mảnh cam kết”, khi lợi ích kinh tế và an ninh của các thành viên không đồng nhất. Farrell và Newman (2019) cho thấy nguy cơ các cường quốc áp đặt luật chơi và tiêu chuẩn kỹ thuật để duy trì ưu thế, tạo ra bất bình đẳng quyền lực núp bóng chuyên môn. Đồng thời, do thiếu ràng buộc pháp lý cứng, các kiến trúc này dễ bị tổn thương trước biến động chính trị nội bộ của nước dẫn dắt, làm suy giảm độ tin cậy chiến lược dài hạn (Xem: Nye, 2020).
Chính trong không gian lý thuyết đa chiều đó, “tập hợp lực lượng” nổi lên như một phạm trù có khả năng bao quát và tích hợp. Khác với “liên minh” - vốn giả định một cấu trúc ổn định và ranh giới rõ - “tập hợp lực lượng” phản ánh một tiến trình tổ chức quyền lực: từ huy động, điều phối đến cấu trúc hóa và chính danh hóa các nguồn lực trong một hệ thống phân tầng. Nó cho phép nhìn các cấu trúc như QUAD hay IPEF không chỉ là “liên minh kiểu mới”, mà là những kiến trúc quyền lực đang được thiết kế, nơi quyền lực được tổ chức theo logic mạng lưới, môđun và hướng tới kiến tạo trật tự.
Do đó, chuyển dịch từ “liên minh” sang “tập hợp lực lượng” không đơn thuần là thay đổi thuật ngữ, mà là sự dịch chuyển trong không gian lý thuyết của quan hệ quốc tế: từ tư duy quyền lực tuyến tính, đối kháng và nhị phân, sang tư duy quyền lực phân tầng, kiến trúc và phi tuyến tính. Chính sự tái định vị này mở ra khả năng xây dựng một “ngữ pháp mới” cho việc phân tích cách quyền lực được tổ chức trong thế kỷ XXI.
Bảng 2. So sánh tư duy liên minh trung tâm và không gian mới của tập hợp lực lượng
Trục lý thuyết | Tư duy “liên minh trung tâm” (thế kỷ XX) | Tác giả đại diện Tư duy “liên minh trung tâm” | Không gian mới của “tập hợp lực lượng” (đương đại) | Tác giả đại diện Không gian mới của “tập hợp lực lượng” |
Cách hiểu quyền lực | Quyền lực = năng lực cưỡng chế, cộng gộp sức mạnh vật chất | Waltz (1979); Walt (1987) | Quyền lực = năng lực thiết kế cấu trúc, kiểm soát mạng lưới và chuẩn mực | Nye (2020); Castells (2011); Farrell & Newman (2019) |
Đơn vị phân tích | Liên minh/khối với ranh giới rõ | Snyder (1997); Keohane (1984) | Kiến trúc quyền lực đa tầng, bán thể chế | Cooper (2023) |
Hình thức tổ chức | Cam kết cứng, ổn định, nhị phân (trong/ngoài) | Walt (1987); Keohane (1984) | Phân tầng, mô-đun, theo vấn đề; tham gia từng phần | Cooper (2023); Kuik (2021) |
Phạm vi quyền lực | Chủ yếu an ninh - quân sự | Waltz (1979) | Mở rộng sang công nghệ, chuỗi cung ứng, dữ liệu, tiêu chuẩn | Nye (2020); Castells (2011) |
Logic vận hành | Cân bằng và răn đe | Walt (1987) | Kiến tạo luật chơi, điều phối mạng lưới | Farrell & Newman (2019) |
Nền tảng lý thuyết | Hiện thực; Thể chế; Kiến tạo | Waltz; Keohane; Wendt | Quyền lực mạng lưới; phụ thuộc bị “vũ khí hóa”; hedging; cấu trúc mô-đun | Castells; Nye; Farrell & Newman; Kuik |
Rủi ro nội tại | Đối kháng cứng; bị khóa chặt chiến lược; nguy cơ “chain-ganging” hoặc “buck-passing” | Snyder (1997); Walt (1987) | Phân mảnh cam kết; bất đối xứng quyền lực ẩn; phụ thuộc hạ tầng do nước dẫn dắt kiểm soát | Farrell & Newman (2019); Green (2021); Edge & Higgott (2022) |
Hàm ý khái niệm | “Liên minh” là đơn vị tổ chức quyền lực chuẩn; phân tích dựa trên khối | Waltz (1979); Keohane (1984) | “Tập hợp lực lượng” là tiến trình tổ chức quyền lực; đơn vị phân tích là kiến trúc và mạng lưới | Castells (2011); Nye (2020); Sartori (1970) |
Nguồn: Tác giả tổng hợp
Bảng 2 cho thấy sự chuyển dịch không chỉ ở hình thức liên kết, mà ở không gian lý thuyết nơi quyền lực được hiểu và tổ chức. Nếu tư duy cũ coi liên minh là “đơn vị chuẩn” của quyền lực, thì không gian mới đòi hỏi một phạm trù bao quát hơn - nơi quyền lực vận hành như một tiến trình kiến trúc đa tầng. “Tập hợp lực lượng” đáp ứng yêu cầu đó khi tích hợp huy động, điều phối, cấu trúc hóa và chính danh hóa trong một khung phân tích thống nhất.
Những phân tích ở trên cho thấy, “tập hợp lực lượng” không đơn thuần là một biến thể ngôn ngữ của “liên minh”, mà phản ánh một sự dịch chuyển căn bản trong cách tư duy về tổ chức quyền lực quốc tế. Việc địnhnghĩa lại hiện tượng này cho phép vượt ra khỏi khung “liên minh trung tâm” vốn định hình học thuật thế kỷ XX, đồng thời mở ra một ngữ pháp phân tích mới cho các cấu trúc quyền lực phân tầng, mô-đun và bán thể chế của thế kỷ XXI. Trên cơ sở đó, nghiên cứu này đem lại những hàm ý quan trọng cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn.
Một là, về mặt lý luận:
Thứ nhất, nghiên cứu này dịch chuyển trọng tâm của lý thuyết quan hệ quốc tế từ “đơn vị liên minh” sang “tiến trình tổ chức quyền lực”. Thay vì xem quyền lực được cấu trúc chủ yếu thông qua các khối cam kết ổn định, nghiên cứu này đề xuất tiếp cận quyền lực như một chuỗi hành vi chiến lược đa tầng - từ huy động, điều phối, đến cấu trúc hóa và chính danh hóa. Cách tiếp cận này khắc phục tính nhị phân “trong/ngoài” của tư duy liên minh, cho phép phân tích các mức độ tham gia khác nhau, sự chồng lấn lĩnh vực và tính linh hoạt chiến lược của các chủ thể trong một hệ thống phân tầng.
Thứ hai, khung “tập hợp lực lượng” tạo cầu nối giữa nghiên cứu liên minh truyền thống với các dòng lý thuyết mới về quyền lực mạng lưới, quyền lực hạ tầng và phụ thuộc lẫn nhau bị “vũ khí hóa”. Quyền lực không còn bị quy giản vào năng lực cưỡng chế hay cộng gộp sức mạnh, mà được hiểu như năng lực thiết kế kiến trúc: định hình luật chơi, kiểm soát điểm nút và điều phối mạng lưới. Theo nghĩa đó, nghiên cứu góp phần “tái ngữ pháp hóa” cách nói về quyền lực trong IR - từ ngôn ngữ của đối kháng tuyến tính sang ngôn ngữ của kiến trúc, mạng lưới và thiết kế thể chế.
Thứ ba, việc khái niệm hóa “tập hợp lực lượng” như một logic tổ chức quyền lực mở ra khả năng xây dựng các mô hình phân tích phù hợp hơn với thực tiễn đương đại. Các cấu trúc như QUAD, AUKUS hay IPEF không còn bị buộc phải “vừa vặn” trong khuôn khổ liên minh cổ điển, mà được nhìn nhận như những kiến trúc quyền lực đang được chủ động thiết kế. Điều này tạo nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về mức độ, hình thái và hệ quả của các tiến trình tổ chức lực lượng trong bối cảnh trật tự quốc tế đa trung tâm.
Hai là, về mặt thực tiễn:
Về phương diện chính sách, cách tiếp cận “tập hợp lực lượng” giúp vượt qua lưỡng phân truyền thống giữa “liên minh” và “trung lập”. Trong bối cảnh các cấu trúc hợp tác ngày càng mô-đun và theo vấn đề, lựa chọn chiến lược không còn là “đứng về bên nào”, mà là “tham gia ở mức độ nào, trong lĩnh vực nào và với kiến trúc nào”. Quyết sách vì thế chuyển từ lựa chọn nhị phân sang quản trị mức độ và cấu trúc tham gia.
Đối với các quốc gia tầm trung như Việt Nam, khung này cung cấp một ngôn ngữ phân tích phù hợp với thực tiễn đối ngoại đa phương hóa và đa dạng hóa. Việc tham gia linh hoạt vào các sáng kiến khu vực - toàn cầu có thể được hiểu như những bước đi trong một tiến trình tổ chức lực lượng theo tầng nấc: hợp tác sâu về kinh tế - công nghệ, điều phối về chuẩn mực - thể chế, đồng thời tránh ràng buộc an ninh cứng. Cách nhìn này cho phép đánh giá chính sách không chỉ theo tiêu chí “liên minh hay không”, mà theo cấu trúc và mức độ tham gia trong các kiến trúc quyền lực khác nhau. Chính vì vậy, Việt Nam không nên từ chối hoàn toàn việc tham gia các sáng kiến mà những cường quốc trên thế giới đưa ra dù đó là sáng kiến do Mỹ, Trung Quốc hay Nga đặt ra để tránh bị đưa ra rìa trong hệ thống chính trị quốc tế. Tuy nhiên, mức độ tham gia như thế nào, tham gia vào công đoạn hay nội dung nào là điều cần phải tính toán kỹ để không ảnh hưởng đến lợi ích tổng thể của Việt Nam cũng như không làm mất lòng bên này hay bên kia.
Ở cấp độ rộng hơn, tư duy “tập hợp lực lượng” giúp các chủ thể nhận diện sớm rủi ro của các kiến trúc mới: nguy cơ phân mảnh cam kết, bất đối xứng quyền lực ẩn sau tiêu chuẩn kỹ thuật, hay sự phụ thuộc vào các điểm nút hạ tầng do nước dẫn dắt kiểm soát. Nhận thức được logic kiến trúc của quyền lực cho phép xây dựng chiến lược “tham gia có điều kiện”, chủ động đa dạng hóa điểm kết nối và tránh bị khóa chặt vào một cấu trúc đơn nhất.
Có thể thấy, “tập hợp lực lượng” không chỉ là một khái niệm mô tả hiện tượng, mà là một khung tư duy có giá trị song hành: về mặt lý luận, nó mở rộng ngữ pháp phân tích quyền lực trong quan hệ quốc tế; về mặt thực tiễn, nó cung cấp công cụ định vị chiến lược trong một trật tự thế giới đang phân tầng, bất định và phi tuyến tính.
5. Kết luận
Sự nổi lên của các cấu trúc hợp tác linh hoạt như QUAD, AUKUS hay IPEF cho thấy quan hệ quốc tế đương đại không còn vận hành chủ yếu theo logic liên minh cổ điển. Thực tiễn đó phản ánh một sự dịch chuyển sâu sắc trong cách các chủ thể tổ chức và thực thi quyền lực: từ mô hình cam kết cứng, đối kháng tuyến tính, sang các kiến trúc phân tầng, mô-đun và hướng tới kiến tạo luật chơi. Nghiên cứu lập luận rằng sự thay đổi này không thể được lý giải đầy đủ bằng khung “liên minh trung tâm” của thế kỷ XX, mà đòi hỏi một không gian phân tích mới.
Trên cơ sở đó, nghiên cứu này đề xuất khái niệm hóa “tập hợp lực lượng” như một logic tổ chức quyền lực trong quan hệ quốc tế đương đại. “Tập hợp lực lượng” không chỉ hàm ý cộng gộp nguồn lực, mà phản ánh một tiến trình chiến lược đa tầng - từ huy động, điều phối đến cấu trúc hóa và chính danh hóa - qua đó các chủ thể kiến tạo kiến trúc quyền lực và định hình không gian hành động của kẻ khác. Cách tiếp cận này cho phép vượt ra khỏi nhị nguyên “trong/ngoài” của tư duy liên minh, đồng thời mở rộng đơn vị phân tích từ “khối” sang “tiến trình tổ chức quyền lực”.
Đóng góp cốt lõi của nghiên cứu này nằm ở việc chuyển trọng tâm lý thuyết từ câu hỏi ai đứng cùng ai sang câu hỏi quyền lực được tổ chức như thế nào. Qua đó, “tập hợp lực lượng” được xác lập không chỉ như một thuật ngữ mô tả, mà như một khung tư duy có khả năng bao quát các cấu trúc quyền lực bán thể chế, mạng lưới và phân tầng của thế kỷ XXI. Đây là bước đi nhằm “tái ngữ pháp hóa” cách nói về quyền lực trong quan hệ quốc tế - từ ngôn ngữ của đối kháng tuyến tính sang ngôn ngữ của kiến trúc, mạng lưới và thiết kế thể chế.
Trong bối cảnh trật tự quốc tế ngày càng đa trung tâm, bất định và phi tuyến tính, cách tiếp cận này mở ra một không gian phân tích phù hợp hơn cho cả học thuật lẫn thực tiễn chính sách. Nó cho phép nhận diện các cấu trúc mới không phải như những “liên minh chưa hoàn chỉnh”, mà như các kiến trúc quyền lực đang được chủ động thiết kế; đồng thời cung cấp một ngôn ngữ chiến lược cho các quốc gia tầm trung trong việc định vị mình giữa các trục cạnh tranh lớn. Từ đó, “tập hợp lực lượng” có thể được xem như một “ngữ pháp mới” của quyền lực quốc tế - phản ánh sự chuyển dịch căn bản từ tư duy liên minh sang tư duy kiến trúc trong cách thế giới được tổ chức và vận hành.
Tài liệu tham khảo
1. Castells, M. (2011). A network theory of power.International Journal of Communication, 5, 773-787.
2. Cooper, Z. (2023). Security cooperation in a modular world: Rethinking alliances in the Indo-Pacific. Washington Quarterly, 46(2), 7-26. https://doi.org/10.1080/0163660X.2023.2196784
3. Edge, S., & Higgott, R. (2022). The political economy of strategic partnerships: Power, asymmetry, and contestation. Review of International Political Economy, 29(6), 1871-1893. https://doi.org/10.1080/09692290.2021.1907147
4. Efthymiopoulos, M. P. (2018). Hybrid warfare: Concepts, issues and implications. Journal of Strategic Security, 11(1), 4-17. https://doi.org/10.5038/1944-0472.11.1.1627
5. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
6. Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized interdependence: How global economic networks shape state coercion. International Security, 44(1), 42-79. https://doi.org/10.1162/isec_a_00351
7. Foucault, M. (1972). The archaeology of knowledge (A. M. Sheridan Smith, Trans.). Pantheon Books.
8. Gerring, J. (1999). What makes a concept good? A criterial framework for understanding concept formation in the social sciences. Polity, 31(3), 357-393. https://doi.org/10.2307/3235246
9. Green, M. J. (2021). Strategic fragmentation in the Indo-Pacific. Survival, 63(3), 7-20. https://doi.org/10.1080/00396338.2021.1920212
10. Keohane, R. O. (1984). After hegemony: Cooperation and discord in the world political economy. Princeton University Press.
11. Nye, J. S. (2020). Power and interdependence in the information age. Harvard University Press.
12. Sartori, G. (1970). Concept misformation in comparative politics. American Political Science Review, 64(4), 1033-1053. https://doi.org/10.2307/1958356
13. Shah, A., & Dalton, M. (2020). Strategic hybridity in great power competition. Journal of Strategic Studies, 43(6-7), 854-879. https://doi.org/10.1080/01402390.2020.1733857
14. Skocpol, T. (1984). States and social revolutions: A comparative analysis of France, Russia, and China. Cambridge University Press.
15. Walt, S. M. (1987). The origins of alliances. Cornell University Press.
16. Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. Addison-Wesley.
17. Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge University Press.
Tác giả: Nguyễn Xuân Trung
Nguồn: https://iopjournal.vn/index.php/tcth/vi/article/view/1436