Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cách mạng số và sự dịch chuyển mạnh mẽ của các giá trị xã hội, câu hỏi về gia đình – cộng đồng nền tảng của nhân loại – đang được đặt ra một cách cấp thiết. Cuốn sách “Văn hóa gia đình Nho giáo và hệ giá trị gia đình đương đại” (Nguyễn Tài Đông, Hoàng Minh Quân (Đồng chủ biên), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2025, ISBN: 978-604-43-5598-6) là một công trình khoa học có chiều sâu. Không chỉ đơn thuần là tuyển tập các bài nghiên cứu, cuốn sách được thiết kế như một cuộc đối thoại liên văn hóa, kết nối quá khứ với hiện tại, truyền thống Nho giáo với những vấn đề thời sự của gia đình đương đại.

Cuốn sách được tổ chức thành ba phần lớn, thể hiện logic đi từ di sản truyền thống đến thực tiễn đương đại và những gợi mở cho tương lai:

  Phần 1: Văn hóa gia đình Nho giáo: Nhìn từ lịch sử tư tưởng Nho gia Đông Á. Các bài viết trong phần này tập trung phân tích những nền tảng triết học và đạo đức của gia đình Nho giáo. Nổi bật là các khảo cứu về:

    Hiếu thảo:  Không chỉ là một quy tắc ứng xử, hiếu thảo được nhìn nhận như một phạm trù triết học, là cội nguồn của nhân nghĩa, là sợi dây kết nối cá nhân với gia đình, dòng tộc và trật tự vũ trụ.

    Gia huấn:  Những tác phẩm gia huấn được phân tích, như di sản trí tuệ, nơi hội tụ kinh nghiệm tu thân, tề gia của các thế hệ đi trước.

    Vai trò của trí thức và phụ nữ:  Cuốn sách có những bài viết chuyên sâu về quan niệm gia đình qua góc nhìn của một số nhà Nho Việt Nam như Nguyễn Đức Đạt, Huỳnh Thúc Kháng, cũng như sự chuyển biến trong vai trò của người phụ nữ nửa đầu thế kỷ XX.

Phần 2: Văn hóa gia đình Nho giáo: Nhìn từ gia lễ và tổ chức gia đình, gia tộc truyền thống ở các nước Đông Á.

    Phần này mở rộng không gian nghiên cứu ra khu vực Đông Á, tạo nên một bức tranh so sánh phong phú. Các chủ đề chính bao gồm:

   Gia lễ:  Nghiên cứu về sự truyền bá gia lễ ở Joseon (Triều Tiên) và Việt Nam, sự vận dụng các bộ sách lễ nghi như “Hành lễ”, “Gia lễ lược biên”. Tổ chức gia tộc:  Khảo sát thực trạng và tương lai của văn hóa tông gia truyền thống ở Hàn Quốc, cũng như chế độ tông miếu từ thời Lê Sơ đến triều Nguyễn. Nguồn tư liệu:  Giới thiệu và phân tích khối tư liệu gia tộc như một nguồn sử liệu quý giá.

  Phần 3: Văn hóa gia đình từ truyền thống đến hiện đại

    Đây là phần có tính thời sự cao nhất, đối diện thẳng thắn với những biến đổi của gia đình Việt Nam dưới tác động của công nghiệp hóa, đô thị hóa, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Các bài viết đặt ra những vấn đề trung tâm:

    Một là, sự chuyển đổi cấu trúc từ đại gia đình nông nghiệp sang gia đình hạt nhân. Hai là xung đột giá trị, mâu thuẫn giữa chủ nghĩa cá nhân và trách nhiệm cộng đồng, giữa bình đẳng giới và tư tưởng gia trưởng truyền thống. Ba là, thách thức và kiến tạo, những áp lực lên thiết chế gia đình và nhu cầu xây dựng một hệ giá trị mới vừa kế thừa, vừa phát triển.

Cuốn sách không chỉ là cuộc đối thoại học thuật giữa các nhà nghiên cứu trong nước, mà còn có sự tham gia của các học giả quốc tế (như Hàn Quốc, Trung Quốc...), mang đến những góc nhìn so sánh sâu sắc về cách thức các quốc gia Đông Á ứng xử với di sản Nho giáo trong bối cảnh hiện đại. Điểm nổi bật là cách nhìn nhận vấn đề không theo lối cực đoan (như mang tính bảo thủ hay phủ định sạch trơn). Các tác giả chủ trương “gạn đục khơi trong”, tách bạch giữa “tinh thần” ( là những giá trị phổ quát như hiếu thảo, lễ nghĩa, trách nhiệm) và “hình thức” (những quy định cứng nhắc, phân biệt đẳng cấp, bất bình đẳng giới) để kế thừa và phát triển.

Cuốn sách không dừng lại ở mô tả nội dung xã hội học, mà còn đi vào những vấn đề triết học nền tảng, kết nối cuộc thảo luận về gia đình với những tranh luận lớn của thời đại giữa chủ nghĩa tự do (gắn với quyền cá nhân) và chủ nghĩa cộng đồng (gắn với trách nhiệm cộng đồng).

Tóm lại, cuốn sách “Văn hóa gia đình Nho giáo và hệ giá trị gia đình đương đại” là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và giàu tính thời sự. Với sự kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu lịch sử, phân tích thực tiễn và những đối thoại so sánh, cuốn sách không chỉ cung cấp một bức tranh toàn cảnh về sự vận động của giá trị gia đình dưới ảnh hưởng của Nho giáo, mà còn khơi gợi những suy tư sâu sắc về tương lai của thiết chế nền tảng này. Đây là một tài liệu tham khảo quý giá, đáng được trân trọng và lưu giữ trong tủ sách của những ai quan tâm đến văn hóa, con người và sự phát triển bền vững của xã hội Việt Nam trong dòng chảy khu vực và thế giới.