1. Đặt vấn đề

Tác phẩm Nhà nước và cách mạng được V.I.Lênin viết vào khoảng tháng 8, tháng 9 năm 1917, trong thời kỳ hoạt động bí mật ở Radơlíp trên biên giới giữa Nga và Phần Lan. Từ năm 1918 đến nay, tác phẩm được xuất bản khoảng 190 lần, với số lượng 6.592.000 bản, bằng 46 thứ tiếng dân tộc ở Liên Xô cũ và 35 thứ tiếng nước ngoài (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 412). Ở Việt Nam, tác phẩm này được Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật in trọn vẹn trong V.I.Lênin toàn tập, tập 33, nhân dịp kỷ niệm 135 năm ngày sinh của ông (22/4/1870 - 22/4/2005). Tác phẩm Nhà nước và cách mạng ra đời trong hoàn cảnh chủ nghĩa tư bản đã phát triển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc. Đấu tranh giữa giai cấp vô sản với giai cấp tư sản ngày càng quyết liệt, trung tâm cách mạng chuyển về Nga. Cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914 - 1918) làm cho mâu thuẫn trong lòng chủ nghĩa tư bản ngày càng trở nên gay gắt và trầm trọng hơn. Thời cơ giai cấp vô sản giành chính quyền từ tay giai cấp tư sản đã chín muồi. Vấn đề quan hệ giữa cách mạng vô sản với nhà nước trở nên cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn. Bọn cơ hội, xét lại trong Quốc tế II, tiêu biểu là Bétxtanh, Cauxky, tìm mọi cách chống lại các nguyên lý của chủ nghĩa Mác về nhà nước. Do vậy, V.I.Lênin đã viết tác phẩm Nhà nước và cách mạng nhằm khôi phục, trình bày một cách có hệ thống và phát triển quan điểm của chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước cho phù hợp với điều kiện lịch sử mới, làm cơ sở cho thực tiễn cách mạng. Trong tác phẩm này, V.I.Lênin đã luận giải rõ tính tất yếu ra đời, tính phong phú về hình thức và đặc trưng cơ bản nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản.

2.    Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Nghiên cứu tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới trong mối liên hệ với tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen về nhà nước, với một số tư tưởng khác của ông trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng. Nghiên cứu tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới trong sự vận động, phát triển, gắn với điều kiện lịch sử - cụ thể của cách mạng nước Nga và phong trào cộng sản, công nhân quốc tế. Phân tích sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, bản chất khoa học, cách mạng, giá trị tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới đối với Việt Nam hiện nay. Ngoài ra, bài viết còn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phân tích và tổng hợp, lịch sử và lôgic, khái quát hóa và trừu tượng hóa, so sánh và phương pháp văn bản học.

3.    Tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng

Một là, sự ra đời của nhà nước kiểu mới là tất yếu khách quan.

Đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến sự ra đời của nhà nước, đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản tất yếu dẫn đến ra đời của nhà nước kiểu mới. V.I.Lênin cho rằng, mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa sẽ dẫn tới sự ra đời của nhà nước, đây là một tất yếu khách quan: “Nhà nước là sản phẩm và biểu hiện của những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được. Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại: sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hòa được” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 9).

Đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản tất yếu dẫn đến sự ra đời của nhà nước chuyên chính vô sản - nhà nước kiểu mới. Việc thừa nhận hay không thừa nhận tính tất yếu ra đời của nhà nước kiểu mới thể hiện rõ lập trường của những người mácxít hay phi mácxít. C.Mác đã chỉ ra nội dung mới trong học thuyết về giai cấp, đấu tranh giai cấp của mình là việc chỉ ra tính lịch sử của sự tồn tại của các giai cấp, đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản. V.I.Lênin đã “kế thừa và làm sâu sắc thêm tư tưởng đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản, trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng, khẳng định tính tất yếu ra đời của nhà nước kiểu mới (nhà nước vô sản) trong cách mạng vô sản” (Lê Trọng Tuyến và cộng sự, 2017: 57). Nghiên cứu kỹ quan điểm chủ nghĩa Mác về vấn đề giai cấp, đấu tranh giai cấp, nhà nước, phê phán quan điểm của chủ nghĩa cơ hội, xét lại, V.I.Lênin khẳng định: “Đóng khung chủ nghĩa Mác trong thuyết đấu tranh giai cấp là cắt xén, xuyên tạc chủ nghĩa Mác, thu nó lại thành cái mà giai cấp tư sản có thể tiếp nhận được. Chỉ người nào mở rộng việc thừa nhận đấu tranh giai cấp đến mức thừa nhận chuyên chính vô sản thì mới là người mác‐xít” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 42). Theo đó, đấu tranh giai cấp tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản, tất yếu dẫn đến sự ra đời của nhà nước chuyên chính vô sản - nhà nước kiểu mới. Đây là lập trường của những người mácxít.

Hai là, nhà nước kiểu mới có nhiều hình thức khác nhau.

Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức và phương thức thực hiện quyền lực nhà nước. Trên cơ sở phân tích sự ra đời, tồn tại và phát triển của nhà nước tư sản, V.I.Lênin đã dự báo thiên tài về tính phong phú về mặt hình thức của nhà nước chuyên chính vô sản. Tính phong phú về mặt hình thức của nhà nước chuyên chính vô sản cũng giống như tính phong phú về mặt hình thức của nhà nước chuyên chính tư sản. Về vấn đề này, trước đó V.I.Lênin đã chỉ ra:  “Tất cả các dân tộc đều sẽ đi đến chủ nghĩa xã hội, đó là điều không tránh khỏi, nhưng tất cả các dân tộc đều tiến tới chủ nghĩa xã hội không phải một cách hoàn toàn giống nhau; mỗi dân tộc sẽ đưa đặc điểm của mình vào hình thức này hay hình thức khác của chế độ dân chủ, vào loại này hay loại khác của chuyên chính vô sản, vào nhịp độ này hay nhịp độ khác của việc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với các mặt khác nhau của đời sống xã hội” (V.I.Lênin, 2006, tập 30: 160). Trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng, V.I.Lênin tiếp tục khẳng định: “Những hình thức của các nhà nước tư sản thì hết sức khác nhau, nhưng thực chất chỉ là một: chung quy lại thì tất cả những nhà nước ấy, vô luận thế nào, cũng tất nhiên phải là nền chuyên chính tư sản. Bước chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản, cố nhiên không thể không đem lại rất nhiều hình thức chính trị khác nhau, nhưng thực chất của những hình thức ấy tất nhiên sẽ chỉ là một, tức là: chuyên chính vô sản” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 44). Dự báo về tính phong phú của các hình thức nhà nước chuyên chính vô sản là cơ sở lý luận cho giai cấp vô sản trong tổ chức nhà nước phù hợp với tình hình của mỗi nước. Thực tiễn công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở các nước xã hội chủ nghĩa trong lịch sử và hiện nay chứng minh tính đúng đắn của dự báo thiên tài đó.

Ba là, nhà nước kiểu mới có những đặc trưng riêng có.

Chỉ ra đặc trưng của nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản là cống hiến rất quan trọng của V.I.Lênin trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng, khẳng định đây là một kiểu nhà nước cao hơn về chất so với các kiểu nhà nước khác trong lịch sử. Tuy nhiên, V.I.Lênin không phủ nhận sạch trơn những thành tựu đã đạt được của nhà nước tư sản. Nhà nước kiểu mới mang bản chất mới, nhưng trong giai đoạn đầu vẫn phải tiếp thu, kế thừa biện chứng cách thức tổ chức, quản lý của nhà nước pháp quyền tư sản. V.I.Lênin chỉ ra: “Vậy là, trong một thời gian nhất định, dưới chế độ cộng sản, không những vẫn còn pháp quyền tư sản, mà vẫn còn cả nhà nước kiểu tư sản nhưng không có giai cấp tư sản!” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 121).

Nhà nước kiểu mới là nhà nước do nhân dân lao động xây dựng nên, dưới sự lãnh đạo của đội tiền phong của giai cấp vô sản. Đây là đặc trưng quan trọng hàng đầu khi V.I.Lênin chỉ ra sự khác biệt căn bản của nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản với nhà nước của giai cấp tư sản. Xã hội sẽ không thể phát triển từ xã hội tư bản chủ nghĩa lên xã hội cộng sản chủ nghĩa nếu giai cấp vô sản không thực hiện chuyên chính vô sản thông qua xây dựng nhà nước kiểu mới, “một xã hội tư bản chủ nghĩa đang phát triển lên chủ nghĩa cộng sản, không thể nào chuyển lên xã hội cộng sản chủ nghĩa được, nếu không có một “thời kỳ quá độ chính trị”, và trong thời kỳ đó, nhà nước chỉ có thể là chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 106). Nhà nước kiểu mới này phải được đặt dưới sự lãnh đạo của đội tiền phong của giai cấp vô sản. Không có sự lãnh đạo của giai cấp vô sản đối với nhà nước thì cũng không thể nói đến chủ nghĩa xã hội được. Đây là nguyên tắc sống còn của chuyên chính vô sản.

Nhà nước kiểu mới thực hiện dân chủ và chuyên chính theo lối mới. Theo V.I.Lênin, nhà nước kiểu mới tất yếu vẫn phải thực hiện chức năng trấn áp. Nhưng, chức năng trấn áp của nhà nước kiểu mới khác về bản chất so với chức năng trấn áp của nhà nước của các giai cấp thống trị, bóc lột. V.I.Lênin khẳng định: Nhà nước dưới chế độ tư bản chủ nghĩa là một bộ máy trấn áp đặc biệt của giai cấp này đối với một giai cấp khác, là sự trấn áp của thiểu số đối với đa số. Lịch sử đã chứng minh sự trấn áp này vô cùng hung ác, tàn bạo: “Một thiểu số người bóc lột muốn tiến hành có kết quả việc trấn áp thường xuyên một đa số người bị bóc lột thì đương nhiên phải hung ác, tàn bạo đến cực độ trong sự trấn áp, phải gây ra hàng bể máu mà nhân loại đã từng trải qua dưới chế độ nô lệ, chế độ nông nô và chế độ lao động làm thuê” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 110111). Còn sự trấn áp của nhà nước kiểu mới là sự trấn áp của đa số bị bóc lột lên thiểu số bóc lột, việc trấn áp ấy “dễ dàng”, “ít tốn máu”, “ít tốn kém hơn nhiều” so với việc trấn áp những cuộc khởi nghĩa của nô lệ, của nông nô, của công nhân làm thuê: “Sự trấn áp ấy có thể dung hợp với việc mở rộng chế độ dân chủ cho tuyệt đại đa số nhân dân khiến sự cần thiết phải có một bộ máy trấn áp đặc biệt cũng bắt đầu mất dần” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 111). Khác hẳn với thứ dân chủ cắt xén, khốn khổ, giả dối, một thứ dân chủ chỉ dành riêng cho bọn giàu có, cho số ít trong xã hội tư bản chủ nghĩa, nhà nước kiểu mới bảo đảm dân chủ xã hội chủ nghĩa, dân chủ thực sự, dân chủ cho người nghèo, cho nhân dân lao động: “Lần đầu tiên chuyên chính vô sản, tức là thời kỳ quá độ tiến tới chủ nghĩa cộng sản, sẽ đem lại một chế độ dân chủ cho nhân dân, cho số đông, đi đôi với sự trấn áp tất yếu đối với số ít, đối với bọn bóc lột” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 110).

Nhà nước chuyên chính vô sản là nhà nước tự tiêu vong. Sau khi giành được chính quyền về tay giai cấp vô sản, việc trấn áp vẫn rất cần thiết nhưng “không cần phải có lực lượng đặc biệt” để trấn áp nữa, nhà nước bắt đầu tiêu vong. Phát triển tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen về sự tiêu vong của nhà nước chuyên chính vô sản, V.I.Lênin đã chỉ ra cơ sở kinh tế và chính trị - xã hội cho sự tiêu vong của nhà nước kiểu mới. Về cơ sở kinh tế, để nhà nước kiểu mới tiêu vong hoàn toàn khi chủ nghĩa cộng sản đạt tới một trình độ phát triển cao, không có sự đối lập giữa lao động trí óc và lao động chân tay; lao động trở thành một nhu cầu bậc nhất của cuộc sống; khi của cải đã tuôn ra dồi dào; khi xã hội thực hiện được nguyên tắc làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu, “cơ sở kinh tế làm cho nhà nước tiêu vong hoàn toàn là chủ nghĩa cộng sản đạt tới một trình độ phát triển cao khiến mọi sự đối lập giữa lao động trí óc và lao động chân tay không còn nữa, và do đó, cũng không còn một trong những nguồn gốc chủ yếu của sự bất bình đẳng xã hội hiện nay” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 118).

Về cơ sở chính trị - xã hội, nhà nước kiểu mới tiêu vong hoàn toàn khi sự phản kháng của các thế lực thù địch đã hoàn toàn bị đập tan và không còn sự phân chia giai cấp, khi mọi người trong xã hội đã quen tôn trọng các quy tắc của đời sống cộng đồng, các quy tắc ấy đã trở thành phong tục, tập quán, không cần phải cưỡng bức, bắt buộc. V.I.Lênin khẳng định: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới làm cho nhà nước trở nên hoàn toàn không cần thiết, vì lúc bấy giờ không còn ai để trấn áp, chữ “ai” hiểu theo nghĩa là giai cấp, không còn phải đấu tranh có hệ thống chống một bộ phận dân cư nhất định nào đó” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 111). Theo V.I.Lênin, thời gian tự tiêu vong của nhà nước kiểu mới là một quá trình lâu dài: “Rõ ràng là không thể nào ấn định được lúc nào thì nhà nước sẽ “tiêu vong”, nhất là vì sự tiêu vong ấy lại rõ ràng là một quá trình lâu dài” (V.I.Lênin, 2005, tập 33: 103). Quá trình tự tiêu vong bắt đầu từ khi chuyên chính vô sản được thiết lập và kết thúc khi xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản trên phạm vi toàn thế giới. Trong giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa (chủ nghĩa xã hội), nhà nước vẫn chưa hoàn toàn tiêu vong. Đến giai đoạn cao của xã hội cộng sản chủ nghĩa, nhà nước sẽ tiêu vong hoàn toàn.

4. Giá trị tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay

Tư tưởng về nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng của V.I.Lênin đến nay vẫn giữ nguyên giá trị, là cơ sở lý luận khoa học để các Đảng Cộng sản, trong đó có Đảng Cộng sản Việt Nam, lãnh đạo xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng này có giá trị sâu sắc đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, thể hiện ở một số nội dung cơ bản sau:

Một là, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học khẳng định tính tất yếu phải xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tư tưởng của V.I.Lênin về tính tất yếu ra đời của nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học khẳng định tính tất yếu phải xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Tại Đại hội X và trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta coi việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, là một trong những thành tố, đặc trưng chủ yếu của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trong định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 - 2030, Đảng ta khẳng định: “Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch, vững mạnh, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, vì nhân dân phục vụ và vì sự phát triển của đất nước” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I: 118). Xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa để giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức Việt Nam có được một nhà nước thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phù hợp với quy luật khách quan của lịch sử. Chỉ trong khuôn khổ Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền lực nhà nước mới thực sự thuộc về nhân dân, được thể chế hóa đầy đủ bằng pháp luật và được bảo đảm thực thi trên thực tế. Mục tiêu của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa do giai cấp công nhân và nhân dân lao động Việt Nam tiến hành dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm xóa bỏ các hình thức áp bức, bóc lột, bất công, xây dựng một xã hội mới công bằng, dân chủ, văn minh, cho đến nay vẫn đang trong quá trình thực hiện; do đó, việc tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là yêu cầu tất yếu.

Hai là, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là biểu hiện của việc kiên định và vận dụng sáng tạo tư tưởng của V.I.Lênin về đặc trưng của nhà nước kiểu mới. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước nhằm giữ vững bản chất giai cấp công nhân của nhà nước, đảm bảo mọi quyền lực thuộc về nhân dân, đưa sự nghiệp cách mạng đi đúng hướng xã hội chủ nghĩa. Bản chất sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là lãnh đạo chính trị, quyết định phương hướng chính trị của Nhà nước, bảo đảm cho Nhà nước thực sự là tổ chức thực hiện quyền lực của nhân dân, thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhằm bảo đảm quyền lực của nhân dân được thực hiện trong thực tế. Không có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thì quyền lực nhà nước sẽ bị biến dạng, biến chất. Trong “Báo cáo Tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam”, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền phải luôn bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng, vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức thành viên, các tổ chức xã hội tham gia đóng góp, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026: 44).

Tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học để tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Ðảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đây là cơ sở lý luận khoa học để bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, thống nhất của Ðảng, phát huy trách nhiệm, tính chủ động, sáng tạo và hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, điều hành của Nhà nước; tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện nghị quyết của Ðảng; tăng cường lãnh đạo xây dựng tổ chức bộ máy, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức các cấp đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ; phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu; chú trọng lãnh đạo đổi mới, nâng cao chất lượng lập pháp, cải cách hành chính và cải cách tư pháp; tiếp tục cụ thể hóa phương thức lãnh đạo của Ðảng đối với Nhà nước thông qua việc ban hành, sửa đổi, bổ sung các quy chế, quy định, quy trình cụ thể, đồng thời công khai để cán bộ, đảng viên và nhân dân biết, giám sát việc thực hiện.

Ba là, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học của quan điểm thực hiện nhất quán nguyên tắc tất cả quyền lực của Nhà nước thuộc về nhân dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tư tưởng của V.I.Lênin về đặc trưng dân chủ của nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học để phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là hướng tới thực hiện chế độ dân chủ cao nhất, triệt để nhất trong lịch sử. Phát huy quyền làm chủ của nhân dân đồng nghĩa với việc xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Điều 2, Hiến pháp năm 2013 khẳng định: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Đặc biệt, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã xác định rõ quan điểm: “Thực hiện nhất quán nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp dưới sự giám sát của Nhân dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2022: 38-39). Trong “Báo cáo Tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam”, Đảng ta tiếp tục xác định rõ quan điểm chỉ đạo: “Tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng; thực hiện nhất quán nguyên tắc tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về Nhân dân; bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật; thực hành và phát huy rộng rãi dân chủ xã hội chủ nghĩa, vai trò làm chủ và chủ thể của Nhân dân là những nhân tố có ý nghĩa quyết định thành công nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026: 114).

Bốn là, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học của quan điểm bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Việc cụ thể hóa chức năng trấn áp của nhà nước kiểu mới theo quan điểm của V.I.Lênin trong điều kiện hiện nay được thể hiện ở quan điểm bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Quan điểm này cũng phù hợp với đặc trưng cơ bản của nhà nước pháp quyền nói chung, đó là xây dựng, tổ chức, quản lý, điều hành xã hội bằng pháp luật. Trong nhà nước pháp quyền, Hiến pháp và pháp luật là công cụ pháp lý tối cao để nhà nước thực hiện quyền lực của mình.

Cụ thể hóa tư tưởng của V.I.Lênin, Đảng ta khẳng định rõ quan điểm trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đó là: “Bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức xã hội chủ nghĩa; thể chế hóa kịp thời, đầy đủ và tổ chức thực hiện hiệu quả chủ trương, đường lối của Ðảng; lấy con người là trung tâm, mục tiêu, chủ thể và động lực phát triển đất nước; Nhà nước tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2022: 39). Với tinh thần đó, Đảng ta tiếp tục ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nhấn mạnh quan điểm bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, Nghị quyết số 66-NQ/TW - một trong những “trụ cột” đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới đã xác định rõ quan điểm chỉ đạo: “Nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật, tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật; gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và thi hành pháp luật” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2025: 2).

Năm là, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học của quan điểm bám sát thực tiễn đất nước, xu thế phát triển của thời đại, kế thừa những thành tựu trong nước và quốc tế trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.

Tư tưởng của V.I.Lênin về tính phong phú về hình thức, tính kế thừa biện chứng trong xây dựng nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học của quan điểm bám sát thực tiễn đất nước, xu thế phát triển của thời đại, kế thừa những thành tựu trong nước và quốc tế trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Quan điểm này chỉ rõ, cần phải bám sát thực tiễn đất nước, xu thế phát triển của thời đại để xác định xây dựng nhà nước kiểu mới với hình thức phù hợp. Đối với Việt Nam hiện nay, lựa chọn, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là hình thức nhà nước phù hợp nhất. Đồng thời, trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cần phải kế thừa có chọn lọc những thành tựu xây dựng nhà nước pháp quyền mà nhân loại đã đạt được; đồng thời tiếp thu kinh nghiệm quốc tế một cách phù hợp với Việt Nam.

Trên cơ sở kiên định, vận dụng sáng tạo tư tưởng của V.I.Lênin vào xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Đảng ta khẳng định quan điểm: “Bám sát thực tiễn đất nước và xu thế phát triển của thời đại, kế thừa những thành tựu đã đạt

Tạp chí Triết học, số 1 (409), năm 2026.

được, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế phù hợp với Việt Nam” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2022: 3). Tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong 40 năm đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Tăng cường chủ động hội nhập quốc tế đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền  xã hội chủ nghĩa Việt Nam và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026: 126). Trong thời gian tới, Đảng ta xác định một số vấn đề đặt ra về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Theo đó, vẫn phải tiếp tục bám sát thực tiễn của đất nước, xu thế phát triển của thời đại, kế thừa những thành tựu trong nước và quốc tế để luận giải thấu đáo một số vấn đề đặt ra về sự phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; vị trí, vai trò của Chủ tịch nước; cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước; cơ chế bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, quyền con người, quyền công dân; tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống pháp luật; ý thức và thói quen thượng tôn pháp luật trong thi hành công vụ và trong đời sống xã hội (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026: 103).

Tạp chí Triết học, số 1 (409), năm 2026.

5. Kết luận

Tác phẩm Nhà nước và cách mạng là một trong những tác phẩm xuất sắc của V.I.Lênin bàn đến vấn đề nhà nước. Tư tưởng của ông về nhà nước kiểu mới trong tác phẩm này được nghiên cứu, hệ thống hóa ở một số nội dung cơ bản: Tính tất yếu ra đời, sự phong phú về hình thức, đặc trưng cơ bản của nhà nước kiểu mới của giai cấp vô sản. Có thể thấy, tư tưởng của V.I.Lênin về nhà nước kiểu mới là cơ sở khoa học để giai cấp vô sản xây dựng nhà nước kiểu mới phù hợp, thực hiện chuyên chính vô sản, đồng thời bảo vệ lý luận chủ nghĩa Mác về vấn đề nhà nước và nhà nước của giai cấp vô sản trước sự chống phá của những phần tử cơ hội, xét lại. Tư tưởng này đến nay vẫn còn nguyên giá trị, định hướng phương pháp luận cho xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, đó là: Khẳng định tính tất yếu phải xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; thực hiện nhất quán nguyên tắc tất cả quyền lực của nhà nước thuộc về nhân dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân; hiện thực hóa quan điểm bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, bám sát thực tiễn đất nước, xu thế phát triển của thời đại, kế thừa những thành tựu trong nước và quốc tế trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa./.

 Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2022). Văn kiện Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Hà Nội.

4. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Báo cáo Tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam. Hà Nội.

5. Lê Trọng Tuyến và Hà Đức Long (đồng chủ biên). (2017). Tác phẩm “Nhà nước và cách mạng” của V.I.Lênin với vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

6. V.I.Lênin. (2006). Toàn tập. Tập 30. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

7. V.I.Lênin. (2005). Toàn tập. Tập 33. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.

Tác giả:  Phạm Công Thưởng

                Tiến sĩ, Khoa Triết học Mác - Lênin, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng.

Email:    congthuonghvct@gmail.com.

Nguồn:   https://iopjournal.vn/index.php/tcth/vi/article/view/1106