Hơn 134 năm đã trôi qua kể từ khi C.Mác mất, những lý thuyết, luận thuyết, quan điểm của ông vẫn được xem xét, nghiên cứu bởi những người đi theo C.Mác và bởi cả những người phê phán ông. Những tư tưởng của ông đã được áp dụng (dưới nhiều dạng thức và mức độ khác nhau) ở nhiều quốc gia; trong đó có tư tưởng về công bằng phân phối - một trong những tư tưởng chứa đựng sự sắc sảo và đầy tính nhân văn của ông. Ngày nay, nhân loại đã bổ sung vào lĩnh vực này nhiều quan điểm mới, tri thức mới, song ở đó vẫn thấy bóng dáng của sự kế thừa, vay mượn những tư tưởng của C.Mác trong các lý thuyết sau này. Hiện thực đó phần nào cho thấy những giá trị không thể phủ nhận cũng như sức sống vững bền của tư tưởng của C.Mác về công bằng phân phối. Trong bài viết này, để làm rõ hơn những ảnh hưởng của C.Mác cũng như tiến trình phát triển quan niệm về công bằng phân phối, chúng tôi sẽ lần lượt đi vào các nội dung chính sau đây.

1. Một số nguyên tắc phân phối hiện đại

Như chúng ta đã biết, nội dung cốt lõi nhất của công bằng luôn là vấn đề phân phối. Các nguyên tắc phân phối có thể đa dạng về nhiều khía cạnh, song chúng giống nhau ở chỗ đều đề cập đến phân phối cái gì (thu nhập, phúc lợi, cơ hội, nghề nghiệp, sức khỏe, lợi ích v.v..); chủ thể được phân phối là ai (cá nhân, các nhóm, các tầng lớp, giai cấp v.v..) và kiểu phân phối cơ bản nào sẽ được áp dụng.

Về cơ bản, nội dung chủ yếu của các nguyên tắc công bằng phân phối bao gồm cả phân phối lợi ích và trách nhiệm của hoạt động kinh tế giữa các cá nhân trong xã hội. Ngày nay, hầu hết những nguyên tắc phân phối được nhìn nhận ở ba chiều cạnh: Công bằng phân phối ở cấp độ quốc tế, công bằng phân phối theo thế hệ và công bằng phân phối với tư cách là một phẩm hạnh.

Trong suốt chiều dài lịch sử, con người sinh ra, tồn tại trong một vị trí kinh tế tương đối nghiêm ngặt. Việc phân phối các lợi ích và trách nhiệm kinh tế đã được coi là bị ấn định bởi tự nhiên. Chỉ khi con người nhận ra rằng, phân phối các lợi ích và trách nhiệm kinh tế có thể bị tác động bởi chủ thể khác nhau thì công bằng phân phối mới trở thành chủ đề được bàn đến nhiều nhất. Ngày nay, các chính phủ liên tục sáng tạo và thay đổi các bộ luật tác động đến phân phối lợi ích và trách nhiệm kinh tế trong xã hội của họ. Hầu hết mọi sự thay đổi, từ chuẩn thuế đến luật doanh nghiệp,… đều có ảnh hưởng nhất định đến phân phối. Với tư cách kết quả của những hoạt động đó, trong các xã hội khác nhau sẽ có những kiểu phân phối khác nhau.

Nguyên tắc công bằng phân phối ngoài việc phải đạt được tính hiệu quả về mặt kinh tế còn là những nguyên tắc mang tính quy phạm đạo đức, theo nghĩa, chúng chỉ đạo phân phối lợi ích và trách nhiệm của hoạt động kinh tế, vì thế, chúng có vai trò quan trọng trong việc đảm bảo công bằng.

Nguyên tắc phân phối đầu tiên là nguyên tắc dựa trên chủ nghĩa bình quân nghiêm ngặt (Strict Egalitarianism). Nền tảng tư tưởng của nguyên tắc này là lập luận khá phổ biến cho rằng, con người phải được tôn trọng một cách bình đẳng (ngang nhau= equal) và con người phải được thụ hưởng như nhau những hàng hóa vật chất và dịch vụ. Những người phê phán nguyên tắc này cho rằng, nó đã hạn chế sự tự do của con người, không kích thích người ta phấn đấu để đạt được nhiều của cải vật chất hơn [Xem: 6].

Tiếp theo là nguyên tắc phân phối mang tính lựa chọn của John Rawls, mà ông gọi là nguyên tắc dựa trên sự khác biệt (Difference Priciple). Nguyên tắc này cho rằng, quyền bình đẳng cơ bản và sự tự do tuyệt đối là điều kiện cho công bằng, cụ thể hơn thì quyền tự do, bình đẳng về mặt chính trị là cái đảm bảo giá trị công bằng cho mỗi cá nhân. Nguyên tắc này cũng cho rằng, phân phối phải tính đến sự khác biệt khi tập trung luận giải về công bằng đối với các nhóm yếu thế. Nó coi thị trường như phương tiện để trợ giúp những người yếu thế [Xem: 6].

Thứ ba là nguyên tắc phân phối dựa trên nguồn lực  (Resource - Based). Nguyên tắc này cho rằng, kết quả phân phối phải được xác định bởi việc con người sử dụng tự do những nguồn lực của họ. Chẳng hạn, những người lựa chọn công việc nặng nhọc để kiếm được nhiều thu nhập hơn thì nên được hưởng sự bao cấp so với những người chọn công việc nhẹ nhàng hơn và vì thế, có thu nhập ít hơn. Nguyên tắc này đảm bảo sự công bằng về sự cống hiến có liên quan đến sự lựa chọn, song nó tỏ ra bế tắc trong giải quyết những trường hợp mà ở đó xuất hiện những bất bình đẳng mang tính tự nhiên, như sự không ngang bằng nhau về sức khỏe hay trí tuệ. Nó cũng không chỉ ra cách thức thực hiện bình đẳng về nguồn lực trong một nền kinh tế phức tạp như nền kinh tế thị trường hiện đại [Xem: 6].

Thứ tư là nguyên tắc phân phối dựa trên sự xứng đáng (Desert - Based), còn gọi là nguyên tắc tương xứng giữa cống hiến và hưởng thụ. Nguyên tắc này cho rằng, phân phối phải dựa trên những gì con người cống hiến từ công việc của họ. Nền tảng triết học của nguyên tắc này bắt đầu từ quan điểm của Aristotle, Locke, John Stuart Mill… Điển hình là lập luận của John Locke khi ông cho rằng, hệ thống phân phối chỉ công bằng trong chừng mực chúng phân phối thu nhập theo những mức độ mà các cá nhân đã đóng góp hay đã cống hiến cho xã hội, xứng đáng với công sức lao động, với những nỗ lực và cả những đóng góp của họ [Xem: 6].

Thứ năm là nguyên tắc phân phối dựa trên phúc lợi (Welfare - based), cho rằng cái quan trọng hàng đầu về mặt đạo đức là mức độ phúc lợi của mọi người. Nói cách khác, nguyên tắc này muốn tối đa hóa các lợi ích của con người, vì thế, nó còn được gọi là nguyên tắc vị lợi chủ nghĩa. Những người theo nguyên tắc này cho rằng, nguyên tắc phân phối nên được thiết kế và đánh giá theo cách thức chúng ảnh hưởng đến phúc lợi như thế nào và cái quan trọng hàng đầu về mặt đạo đức là mức độ phúc lợi của mọi người. Mọi nguyên tắc khác chỉ có giá trị trong chừng mực chúng tăng cường phúc lợi, cho nên tất cả những vấn đề phân phối đều phải được đặt trong sự phân phối mà ở đó phúc lợi được tối đa hóa. Nguyên tắc này cũng thường sử dụng thị trường như là phương tiện để đạt được mô hình phân phối mà ở đó lợi ích được tối đa hóa [Xem: 6].

Thứ sáu là nguyên tắc tự do chủ nghĩa (Libertarian Principles). Nguyên tắc này đề cao tự do và quyền sở hữu của cá nhân (self - ownership). Đây là nguyên tắc quan trọng trong nền kinh tế thị trường. Nó thừa nhận vai trò nhất định của thị trường, coi thị trường là phương tiện để đạt được khuôn mẫu phân phối mong muốn chứ không phải là phương tiện để xây dựng nên một mô hình nào đó. Thị trường là công bằng. Những người theo nguyên tắc này luôn ủng hộ một hệ thống mà ở đó tồn tại quyền sở hữu tuyệt đối (sở hữu mang tính loại trừ/ không chia sẻ), còn vai trò của nhà nước bị hạn chế chỉ trong phạm vi bảo vệ những quyền sở hữu đó [Xem: 6].

Thứ bảy là nguyên tắc phân phối theo thuyết bình đẳng nam nữ quan tâm đến những cái khác biệt giữa phụ nữ và nam giới. Chủ đề và đối tượng nghiên cứu công bằng của họ là những kinh nghiệm thực tiễn về giới. Hầu hết những nhà nữ quyền cho rằng, vị thế bất bình đẳng về vật chất và chính trị của phụ nữ là hậu quả của thể chế gia đình hạt nhân. Những bất bình đẳng sâu sắc, tồn tại dai dẳng đối với phụ nữ, cũng giống như các bất bình đẳng đối với các nhóm dân tộc thiểu số, hay những nhóm chủng tộc bị áp bức trong lịch sử, chỉ là hậu quả tích tụ hành vi tự do của các cá nhân [Xem: 6].

2. Quan niệm về công bằng phân phối của C.Mác

Công bằng phân phối là một trong những nội dung được C.Mác rất chú trọng khi xây dựng lý luận về chủ nghĩa xã hội của ông. C.Mác đã không xây dựng một lý thuyết hoàn chỉnh về công bằng phân phối, song quan niệm và sự luận chứng của ông về công bằng phân phối là rất rõ ràng.

Thứ nhất, C.Mác đã phê phán quan điểm thực hiện công bằng phân phối theo kiểu bình quân chủ nghĩa của các nhà kinh tế học tư bản chủ nghĩa (như Ricácđô) khi cho rằng, để xây dựng được một xã hội công bằng thực sự thì phải xóa bỏ sự bất bình đẳng về những điều kiện ban đầu, tức là phải làm cho mọi người  ngang bằng về địa vị trong quan hệ đối với tư liệu sản xuất chứ không phải là đòi hỏi phải “chia đều sản phẩm cho tất cả mọi người!” [2, tr.272].

Thứ hai, C.Mác cũng đồng thời phê phán quan điểm phân phối của những người dân chủ xã hội trong tác phẩm Phê phán Cương lĩnh Gôta về thu nhập của lao động và phân phối “công bằng” theo kiểu của Látxan. Sự phê phán này là vô cùng quan trọng, bởi nó bộc lộ quan điểm về phân phối trong chủ nghĩa xã hội của ông tập trung ở 3 điểm sau:

i) C.Mác phê phán mệnh đề “lao động là nguồn gốc của mọi của cải” trong Cương lĩnh Gôta, khi chỉ ra “giới tự nhiên, cũng như lao động, là nguồn của những giá trị sử dụng (vì của cải vật chất lại chính là gồm những giá trị này!)”. C.Mác khẳng định tính xã hội của lao động và chỉ những lao động nào mang tính xã hội mới là nguồn gốc của của cải, của văn hóa: “Lao động là nguồn gốc của của cải và của văn hóa, chỉ khi nào nó là lao động xã hội (N.T.L.H. nhấn mạnh). “Lao động xã hội” chính là lao động “được tiến hành trong xã hội và do xã hội” [1, tr.28-29].

ii) C.Mác phê phán công thức “thu nhập không bị cắt xén” và quan điểm cho rằng, phân phối công bằng chính là việc người lao động nhận được “thu nhập không bị cắt xén” của Látxan. Luận giải về vấn đề này, ông đã chứng minh không thể tồn tại cái gọi là “thu nhập không bị cắt xén” khi chỉ ra các khoản phải khấu trừ, cho đến khi còn phần cuối cùng “được phân phối” đến các cá nhân. Như vậy, “thu nhập không bị cắt xén của lao động” hóa ra là “thu nhập bị cắt xén”, mặc dầu cái mà người sản xuất, với tư cách là cá nhân, bị mất đi với tư cách là thành viên của xã hội, người đó lại nhận được một cách trực tiếp hay gián tiếp” [1, tr.33].

iii) C.Mác phê phán phân phối “công bằng” theo kiểu Látxan khi Cương lĩnh Gôta nói: “Sự nghiệp giải phóng lao động đòi hỏi phải nâng tư liệu lao động lên thành tài sản chung của xã hội…, đồng thời phân phối một cách công bằng thu nhập của người lao động” [Dẫn theo: 1, tr.30]. Ở đây, C.Mác cho rằng, khái niệm ““thu nhập của lao động” là một khái niệm mơ hồ. “Thu nhập của lao động” là sản phẩm của lao động hay là giá trị của sản phẩm đó? Và nếu là giá trị của sản phẩm thì đó là toàn bộ giá trị của sản phẩm hay chỉ là phần giá trị mà lao động đã thêm vào giá trị của những tư liệu sản xuất đã tiêu dùng?” (N.T.L.H. nhấn mạnh) [1, tr.30]. Như vậy, phân phối công bằng theo kiểu của Látxan, về thực chất, là đã phân phối cho cả những kẻ không lao động.

Ở đây, cần nhấn mạnh quan niệm của C.Mác về công bằng phân phối, đó là tương ứng với một loại hình quan hệ sản xuất chủ đạo của một hình thái kinh tế - xã hội bao giờ cũng có một nguyên tắc phân phối chủ đạo. Ngoài nguyên tắc phân phối chủ đạo, C.Mác cũng lưu ý rằng, trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội còn có quan hệ trao đổi theo nguyên tắc ngang giá giữa những người chủ sở hữu hàng hoá khác nhau. Ông đã luận giải về vấn đề này khi nói đến lịch sử của nguyên tắc trao đổi ngang giá.

Ông cho rằng, nhìn bề ngoài, quan hệ phân phối thống trị trong chủ nghĩa tư bản là hoàn toàn công bằng vì người công nhân đã nhận được hoàn toàn đầy đủ tiền công của mình theo đúng giá cả đã được thỏa thuận, còn nhà tư bản cũng nhận được phần còn lại của sản phẩm do đóng góp của anh ta về vốn. Tuy nhiên, trên thực tế, trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, nguyên tắc trao đổi ngang giá này đã không được thực hiện đúng như lý thuyết, bởi vì:

Thứ nhất, quan hệ mua - bán sức lao động không dựa trên sự tự nguyện.

Thứ hai, sự chiếm hữu giá trị thặng dư của nhà tư bản. Do tính chất đặc thù của hàng hóa sức lao động là sản sinh ra một lượng giá trị lớn hơn chính nó, cho nên việc người lao động chỉ nhận được phần tiền công ngang bằng với giá cả lúc được đem bán trên thị trường chứ không phải ngang bằng với giá trị gia tăng sau chu trình sản xuất, về thực chất, đó không phải là sự trao đổi ngang giá, công bằng.

Thứ ba, phân phối của chủ nghĩa tư bản chủ yếu không phải theo lao động mà theo mức độ đầu tư tư bản vào sản xuất kinh doanh cho nên, nhà tư bản sẽ độc chiếm phần giá trị thặng dư trong sản phẩm - thứ mà do chính lao động sản sinh ra.

Đứng trên lập trường bảo vệ lợi ích của giai cấp vô sản, C.Mác đi đến xây dựng quan điểm về công bằng phân phối mà nội dung chính yếu của nó là nguyên tắc phân phối theo lao động mà:

 Nền tảng của nguyên tắc này là sự phát triển kinh tế - xã hội ở mức độ cao.

Tính nhân văn và cũng là mục tiêu của nguyên tắc này là hướng đến đông đảo người dân, thỏa mãn lợi ích và nhu cầu chính đáng của họ.

Vai trò của nguyên tắc này là giải quyết những mâu thuẫn và bất công xã hội qua việc đảm bảo cơ chế cân bằng lợi ích giữa các cá nhân và các nhóm xã hội.

C.Mác cũng chỉ ra rằng, tương ứng với một loại hình quan hệ sản xuất chủ đạo của một hình thái kinh tế - xã hội bao giờ cũng có một nguyên tắc phân phối chủ đạo. Nguyên tắc phân phối chủ đạo nào càng công bằng hơn (nghĩa là sự hưởng thụ ngày càng tương xứng với sự cống hiến, đặc biệt là cống hiến bằng lao động vào nền sản xuất xã hội) thì nó càng tiến bộ hơn, bởi nó giải phóng con người khỏi bất công và bất bình đẳng xã hội nhiều hơn.

Đồng thời với việc vạch rõ mặt tiến bộ của nguyên tắc phân phối theo lao động (dựa trên xuất phát điểm bình đẳng về sở hữu tư liệu sản xuất), C.Mác cũng chỉ ra những hạn chế của nó khi được áp dụng trong chủ nghĩa xã hội. Đó là, cái ngự trị trong nguyên tắc phân phối theo lao động này vẫn là nguyên tắc trao đổi ngang giá trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa [Xem: 1, tr.34]. 

Như vậy, có thể tóm lược quan niệm của C.Mác về công bằng phân phối trong 3 điểm cơ bản sau đây:

Một là, C.Mác chỉ ra rằng tiền đề của công bằng phân phối là sự bình đẳng về xuất phát điểm của mỗi cá nhân, quyền của cá nhân đó đối với tư liệu sản xuất. Quyền bình đẳng này chỉ có được trong chế độ công hữu về tư liệu sản xuất.

Hai là, nguyên tắc phân phối theo lao động là nguyên tắc phân phối công bằng hơn cả trong chủ nghĩa xã hội (giai đoạn đầu của chủ nghĩa cộng sản). Song, nguyên tắc phân phối theo lao động ở đây không phải là nguyên tắc phân phối theo kiểu bình quân chủ nghĩa, mà thực chất là sự tương xứng giữa cống hiến và hưởng thụ.

Ba là, trong quá trình chuyển đổi từ xã hội tư bản sang xã hội xã hội chủ nghĩa vẫn tồn tại sự bất bình đẳng ở những phương diện nhất định, và vì thế, vẫn phải tồn tại một số nguyên tắc phân phối khác.

Ở đây, có thể khẳng định rằng, tư tưởng công bằng phân phối của C.Mác hình thành không phải với tư cách một sự đột biến ngẫu nhiên của tư tưởng, mà là kết tinh của cả quá trình nghiên cứu lâu dài của ông. Nó gắn bó với tư tưởng nhân văn của ông về một xã hội tương lai đầy tốt đẹp - xã hội cộng sản chủ nghĩa, được xây dựng trên một nền tảng khoa học với đầy đủ những lập luận vững chắc từ thực tiễn nhân loại (cho đến lúc đó) và bộc lộ trong những luận cứ khoa học của ông. Chính vì thế, tư tưởng của C.Mác không đơn thuần là một lý tưởng, mà là một hiện thực sinh động với mọi chiều cạnh của nó.

Điểm cơ bản nhất rút ra từ tư tưởng của C.Mác về công bằng phân phối là quan điểm về nguyên tắc “phân phối theo lao động” - phân phối dựa trên lao động. Theo đó, mối quan hệ giữa cống hiến và hưởng thụ phải là tương xứng (ở giai đoạn thấp của nó là xã hội xã hội chủ nghĩa), còn ở giai đoạn cao, nó là cơ sở cho nguyên tắc “làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu”.

Như vậy, tư tưởng công bằng phân phối  của C.Mác là khoa học, bởi nó tồn tại trên nền tảng của sự xác thực, song cũng là đạo đức bởi nó hướng tới cái thiện - cái thiện cho toàn nhân loại. Sở dĩ như vậy là vì, C.Mác thấy được những mâu thuẫn giữa tính hiệu quả và tính đạo đức của hành vi kinh tế, nói cách khác là khía cạnh đạo đức của hành vi kinh tế. Trên cơ sở đó, ông lựa chọn nguyên tắc phân phối theo lao động, lấy đó làm nguyên tắc chủ đạo (ông vẫn thừa nhận những nguyên tắc khác trong giai đoạn quá độ). Bởi lẽ, nguyên tắc phân phối theo lao động là nguyên tắc phân phối công bằng và nhân văn hơn cả. Tức là, nó vừa đảm bảo được tính hiệu quả vừa đáp ứng được tính đạo đức - thứ mà thường ít được nhìn nhận đúng mức trong hoạt động kinh tế, nhất là trong nền kinh tế thị trường. Với C.Mác, nguyên tắc phân phối công bằng phải là cái đảm bảo cho phẩm giá của con người, đảm bảo cho sự phát triển toàn vẹn con người.

Tất cả những lý thuyết công bằng phân phối hiện có khác quan điểm của C.Mác ở chỗ vẫn lấy nền tảng, xuất phát điểm của chúng là chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, từ đó giải quyết vấn đề công bằng phân phối từ những chiều cạnh, lập trường, quan điểm, cách tiếp cận khác nhau. Những lý thuyết này cho thấy sự đa dạng của phân phối, song không thống nhất trong cách thức giải quyết vấn đề. Chẳng hạn, nguyên tắc công bằng phân phối dựa trên sự khác biệt của Rawls có tính khả thi, muốn giảm thiểu sự bất bình đẳng bằng cách đưa ra cơ chế và hướng trọng tâm đến nhóm yếu thế, song nó không vượt qua khỏi cái trần bất bình đẳng, vì thế, là nguyên tắc có ảnh hưởng cả về mặt lý luận và thực tiễn (trong chính sách của nhiều quốc gia) song vẫn có những hạn chế nhất định, đó là nó không chỉ ra cách thức làm thế nào để “vượt khỏi cái trần bất bình đẳng” như C.Mác đã đặt mục tiêu.

Cũng vì lẽ đó, việc đa dạng hóa các hình thức phân phối trong thời kỳ quá độ là một tất yếu lịch sử, cả về phương diện lý luận lẫn thực tiễn. Tuy nhiên, cần phải có nguyên tắc chủ đạo. Với Việt Nam, nguyên tắc chủ đạo đó là nguyên tắc phân phối theo lao động.

3. Về các nguyên tắc công bằng phân phối tại Việt Nam

Tiến trình nhận thức và vận dụng các nguyên tắc phân phối tại Việt Nam cho đến nay có thể được cô đọng trong quan điểm của Đảng tại Đại hội lần thứ XI như sau: “Thực hiện chế độ phân phối chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng các nguồn lực khác và phân phối thông qua hệ thống an sinh xã hội, phúc lợi xã hội” [3, tr.74]. Các nguyên tắc phân phối trên đây thể hiện sự phát triển về mặt nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ chỗ chỉ áp dụng một nguyên tắc phân phối đơn nhất sang vận dụng nhiều nguyên tắc phân phối, từ đó đa dạng hóa các hình thức phân phối. Đây là một hệ thống các nguyên tắc phân phối có sự bổ trợ cho nhau, tạo nên đặc trưng tổng thể hệ thống phân phối của Việt Nam hướng đến mục tiêu công bằng. Tại Đại hội XII, Đảng ta tiếp tục quan điểm này, song cụ thể hóa và đi sâu vào thực thi các nguyên tắc phân phối này trong thực tiễn qua việc nhấn mạnh vai trò của nhà nước, thể chế, các công cụ, nguồn lực cho việc thực thi các nguyên tắc này [Xem: 4, tr.20-21].

Ở đây, có thể thấy một điều thú vị là, những nguyên tắc mà Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương vận dụng không nằm ngoài những nguyên tắc phân phối hiện đang được áp dụng trên thế giới. Việt Nam cũng không áp dụng một cách máy móc, cực đoan một nguyên tắc phân phối duy nhất nào đó. Trên cơ sở lựa chọn mục tiêu chủ nghĩa xã hội thì nguyên tắc phân phối chủ đạo vẫn là phân phối theo lao động, nhưng nguyên tắc này được bổ trợ và xác định cụ thể bởi các nguyên tắc khác phù hợp với thực tiễn một nền kinh tế đang chuyển đổi ở Việt Nam, như nguyên tắc phân phối dựa trên sự tương xứng giữa cống hiến và hưởng thụ, nguyên tắc phân phối dựa trên những đóng góp về nguồn lực,… và thậm chí cả một số điểm của nguyên tắc phân phối tự do chủ nghĩa khi tôn trọng sự phát triển của các quy luật thị trường…

Vấn đề đặt ra hiện nay là: Làm thế nào có thể tương dung, thống nhất được tính hiệu quả và tính nhân văn của các hành vi kinh tế và rộng ra là của nền kinh tế? Đây là vấn đề tưởng chừng như mâu thuẫn nhưng lại rất thống nhất với nhau và là một nhiệm vụ khó khăn đặt ra cho những nhà hoạch định chính sách. Nếu không thực hiện tốt điều này, thì sự phát triển xã hội sẽ thiếu đi tính hài hòa, cản trở sự phát triển hoặc phát triển lệch lạc, thậm chí có thể dẫn đến những xung đột lợi ích và bất ổn xã hội.

Phân phối với tư cách là một trong những công cụ nhằm thực hiện hài hòa lợi ích của các bên (cả lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần) đòi hỏi phải đạt được sự công bằng; ngược lại sự công bằng phải luôn được quán triệt, được bám sát trong toàn bộ quá trình phân phối. Chỉ như vậy mới có thể đảm bảo được cả 2 mục tiêu trên (tính hiệu quả và tính nhân văn). Như vậy, cần phải tiếp cận phân phối trong toàn bộ tiến trình của nó chứ không chỉ tiếp cận ở một mắt khâu nào đó của sản xuất, của hoạt động kinh tế, phải từ đầu vào đến đầu ra cũng như trong từng giai đoạn của quá trình sản xuất và cả quá trình tái phân phối. Trong mỗi mắt khâu đó, mục tiêu công bằng cần phải được quán triệt. Mỗi một mắt khâu, tùy thuộc vào tình hình cụ thể, có thể áp dụng nguyên tắc phân phối này hay nguyên tắc phân phối kia, song mục tiêu cơ bản của toàn bộ quá trình vẫn phải là phân phối công bằng.

Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và trong tiến trình xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa của Việt Nam, phân phối công bằng là mục tiêu cuối cùng, song cũng là một thách thức to lớn. Để thực hiện được mục tiêu này Đảng Cộng sản Việt Nam đã vận dụng sáng tạo các nguyên tắc phân phối trong từng giai đoạn, từng hoàn cảnh lịch sử cụ thể, song không xa rời nguyên tắc phải đảm bảo được lợi ích của đa số đông đảo quần chúng nhân dân lao động, đảm bảo rằng không có ai bị loại ra bên lề của quá trình phát triển, bị tổn hại lợi ích trong quá trình phát triển. Đây cũng là mục tiêu của cái gọi là “tăng trưởng bao trùm” và “phát triển bền vững” mà Việt Nam đang nỗ lực phấn đấu. Nó cũng thể hiện sự tích cực của Việt Nam thực hiện lời cam kết của các chính phủ nhân ngày Công bằng xã hội thế giới, (WDSJ - World Day of Social Justice) được tổ chức vào ngày 20 tháng 2 hàng năm: Cam kết thúc đẩy phân phối công bằng nguồn thu nhập và quyền tiếp cận tài nguyên nhiều hơn thông qua sự công bằng và bình đẳng cùng cơ hội cho tất cả mọi người [Xem: 5].

Tóm lại, từ bình diện triết học, có thể thấy dù muốn hay không thì những nhà kinh tế thường là những người đầu tiên phải đối mặt với vấn đề công bằng phân phối. Sự giằng xé giữa tính hiệu quả và tính đạo đức trong các quyết định kinh tế luôn được đặt ra không chỉ với những nhà kinh tế mà còn với những nhà hoạch định và thực thi chính sách. Ở đây, cần phải nhận thức rằng, kinh tế học mang những nội dung đạo đức, tức là nó buộc phải đối mặt với những vấn đề đạo đức, trong đó có vấn đề công bằng phân phối. Trong lĩnh vực công bằng phân phối này, sự hợp tác nghiên cứu giữa các nhà triết học kinh tế, những nhà kinh tế học, những nhà hoạch định các chính sách kinh tế - xã hội trở thành nhu cầu tất yếu. Bởi, chỉ có sự phối hợp đó mới mang lại một cái nhìn toàn diện cho vấn đề này, như đã từng thấy trong lịch sử, và trong hiện tại sự phối hợp này đang ngày càng trở nên cấp thiết hơn.

Tài liệu tham khảo

 [1] C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t.19, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

[2] C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, t.21, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

[3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

[4] Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, NxbChính trị Quốc gia, Hà Nội.

[5]https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_C%C3%B4ng_b%E1%BA%B1ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi.

[6] Stanford Encyclopedia of Philosophy, First published Sun Sep 22, 1996; substantive revision Mon Mar 5, 2007.