Tóm tắt: Bài viết luận giải một cách khái quát tư tưởng yêu nước Việt Nam trên một số khía cạnh, như thuật ngữ, lịch sử hình thành, các giai đoạn phát triển, nội dung, một số vấn đề mới trong nghiên cứu khái niệm này, đặc biệt là xu hướng phát triển hiện nay của nó.

Từ khóa: Tư tưởng Việt Nam, tư tưởng yêu nước, trung quân, ái quốc, chủ nghĩa yêu nước.

Tinh thần yêu nước là yếu tố quan trọng hàng đầu, là “vũ khí bí mật” làm nên sức mạnh to lớn của người Việt trong lịch sử xây dựng và bảo vệ đất nước trước những kẻ ngoại xâm. Có thể khẳng định, Chủ tịch Hồ Chí Minh - lãnh tụ vĩ đại của nhân dân Việt Nam, là người đầu tiên đặt vấn đề đánh giá sức mạnh này của dân tộc ta xuất  phát từ tinh thần yêu nước: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [1, tr.38]. Đó là một khái quát cô đọng, súc tích về sức mạnh vô địch, cội nguồn tinh thần giúp cho dân tộc dân tộc Việt Nam vượt qua mọi thử thách suốt chiều dài của lịch sử và khẳng định vị thế của mình trên bản đồ thế giới. Song, trên phương diện khoa học lịch sử tư tưởng, người đầu tiên đưa thuật ngữ chủ nghĩa yêu nước như một nội dung nghiên cứu quan trọng nhất của lịch sử tư tưởng Việt Nam chính là Giáo sư Trần Văn Giàu. Ông đã dày công nghiên cứu lịch sử tư tưởng dân tộc và chứng minh rằng, chủ nghĩa yêu nước là đặc trưng căn bản, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử tư tưởng dân tộc, là nhân lõi của đời sống tinh thần Việt, là cội nguồn trí tuệ của sức mạnh dân tộc, là nhân tố quyết định sự phát triển của Việt Nam.

 Sau Trần Văn Giàu, những vấn đề lý luận về tư tưởng yêu nước, như thuật ngữ, quá trình hình thành và phát triển, nội dung và những dạng thức biểu hiện, đặc trưng của tư tưởng yêu nước Việt Nam, truyền thống và hiện đại trong tư tưởng yêu nước... đã thu hút sự quan tâm lớn của những nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam suốt hàng chục năm qua. Những kết quả nghiên cứu này đã góp phần không nhỏ vào quá trình nhận thức hệ giá trị tinh thần của dân tộc, cổ vũ, phát huy, định hướng tinh thần yêu nước của nhân dân vào thực tiễn bảo vệ và xây dựng đất nước.

Bối cảnh khu vực và quốc tế đầy biến động đã ảnh hưởng mạnh mẽ tới Việt Nam trên mọi phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường và đặt ra những thách thức lớn vừa mang tính truyền thống, vừa phi truyền thống đối với chủ quyền, an ninh quốc gia trong tiến trình phát triển bền vững của dân tộc. Trước các thách thức đó, yêu cầu kế thừa và phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lên một tầm cao mới, củng cố khối đại đoàn kết thống nhất toàn dân tộc, tạo nên sức mạnh tổng hợp vượt qua những thách thức trên được đặt ra như một yêu cầu tiên quyết trong công tác nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam.

Bài viết này nhằm hướng tới một nhận thức căn bản về tư tưởng yêu nước Việt Nam trong lịch sử và đề cập tới những vấn đề lý luận cần tiếp tục nghiên cứu trong lịch sử tư tưởng Việt Nam hiện nay.

Về thuật ngữ

Đã có nhiều nhà nghiên cứu đưa ra những luận giải khác nhau trong việc lựa chọn thuật ngữ liên quan đến tư tưởng yêu nước Việt Nam như một lĩnh vực, một chủ đề, một đối tượng nghiên cứu trong lịch sử tư tưởng Việt Nam. Nhà nghiên cứu Song Thành cho rằng, “chủ nghĩa yêu nước là một hệ thống quan điểm chỉ đạo tình cảm, thái độ, hành động, cách ứng xử,… của mỗi người dân đối với Tổ quốc (trong xây dựng và bảo vệ đất nước). Chủ nghĩa yêu nước là một giá trị tinh thần cao quý, kết tinh những tư tưởng, tình cảm thiêng liêng nhất, là hệ chuẩn mực cao nhất trong bảng giá trị tinh thần truyền thống dân tộc, đã trở thành một nguyên tắc chính trị - đạo đức - thẩm mỹ của con người Việt Nam” [6]. Trịnh Trí Thức và Đỗ Thị Hòa Hới quan niệm: “Với tư cách là một bộ phận của lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, tư tưởng yêu nước phải được xét trên bình diện lý luận, mà ở đây là lý luận về dân tộc độc lập và quốc gia có chủ quyền; về chiến lược và sách lược chiến thắng kẻ thù, về nhận thức và vận dụng quy luật của cuộc chiến tranh giữ nước, tức là những vấn đề lý luận lớn làm cơ sở cho chủ nghĩa yêu nước” [5]. Còn Nguyễn Quốc Phẩm khẳng định: “Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống có thể hình dung trên những nét tiêu biểu là: tình cảm, ý thức hướng về cội nguồn, tổ tiên như một yếu tố tâm linh của người Việt Nam; ý thức ngưỡng mộ, tôn sùng, ghi ơn những anh hùng có công với nước, với dân; gắn bó vận mệnh đất nước với tồn tại của từng gia đình: “Nước mất, nhà tan”; ý thức cố kết cộng đồng trong xây dựng quê hương đất nước, trong đấu tranh chống thiên nhiên khắc nghiệt và chống ngoại xâm; ý thức về tinh thần độc lập, tự chủ về lãnh thổ, chủ quyền quốc gia v.v..” [4]. Vậy, việc sử dụng thuật ngữ “lòng yêu nước”, “tinh thần yêu nước” hay “tư tưởng yêu nước”, “chủ nghĩa yêu nước” phụ thuộc vào cách tiếp cận. Nếu tiếp cận theo góc độ tâm lý - tình cảm thì sử dụng thuật ngữ “lòng yêu nước”, “tinh thần yêu nước”. Thuật ngữ này dùng để chỉ một thực tại thuộc lĩnh vực tâm lý - tình cảm, là cảm xúc yêu thương, gắn bó của mỗi con người đối với quê hương, đất nước, cộng đồng, dân tộc mình. Theo cách tiếp cận này, bất cứ ai, bất cứ dân tộc nào cũng có tình cảm, tinh thần yêu nước. Thực tại tâm lý - tình cảm này có thể được phản ánh bằng nghệ thuật hay lý luận. Từ khía cạnh tư duy lý luận, thực tại tâm lý - tình cảm này (tinh thần yêu nước, lòng yêu nước, tình cảm yêu nước) được phản ánh bằng nhận thức lý tính, được diễn tả thông qua tư tưởng và bằng khái niệm. Như vậy, trên phương diện lý luận, chúng ta sử dụng thuật ngữ “tư tưởng yêu nước”. Đỉnh cao của nhận thức lý tính về lòng yêu nước, tình cảm yêu nước, bao gồm một hệ thống tư tưởng, lý luận mang tính chỉnh thể, có lôgíc nội tại và mối liên hệ hữu cơ thống nhất giữa nhận thức và hành động,... đó chính là chủ nghĩa yêu nước. Nhiều nhà nghiên cứu đã nhất trí với quan niệm chủ nghĩa yêu nước mà GS. Trần Văn Giàu đã khởi xướng: Chủ nghĩa yêu nước là dòng chủ lưu chảy xuyên suốt lịch sử tư tưởng nước ta, từ khi lập quốc cho tới nay. Ở Việt Nam, yêu nước vừa là tình cảm, vừa là tư tưởng mà cũng đồng thời là triết lý, “là kim chỉ nam cho hành động, là một tiêu chuẩn để nhận định đúng - sai, tốt - xấu, nên - chăng” [3, tr.10].

Có thể nói, xét về mặt thuật ngữ sử dụng trong chuyên ngành Lịch sử tư tưởng Việt Nam, chủ nghĩa yêu nước bao gồm toàn bộ tinh thần yêu nước, tư tưởng yêu nước và hoạt động thể hiện tinh thần yêu nước có tính hệ thống, nhất quán từ tình cảm tới nhận thức và hành động. Nếu như tình cảm yêu nước được thừa nhận là hiện thực tâm lý - tình cảm chung của mọi người, mọi dân tộc về tình yêu với quê hương, đất nước, dân tộc mình, thì tư tưởng yêu nước, chủ nghĩa yêu nước là sự biểu đạt, thể hiện tình cảm, tinh thần yêu nước đó trên tầm lý luận ở mỗi con người, mỗi dân tộc, quốc gia và có sự khác nhau. Sự khác nhau đó phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố lịch sử, văn hóa của mỗi cá nhân, mỗi dân tộc và làm nên những đặc trưng riêng của tư tưởng yêu nước, chủ nghĩa yêu nước ở mỗi quốc gia, dân tộc đó.

2. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước Việt Nam

Nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam cho thấy, tư tưởng yêu nước, như một phản ánh lý tính về tình yêu nước, đã xuất hiện từ rất sớm vào những thế kỷ đầu Công nguyên trong quá trình đấu tranh giành độc lập dân tộc khỏi ách thống trị của Trung Quốc. Cùng với tiến trình lịch sử tư tưởng dân tộc, tư tưởng yêu nước ngày càng phát triển và trở thành hệ thống lý luận chủ đạo, quan trọng nhất trong đời sống lý luận của dân tộc, có vai trò chi phối các nội dung tư tưởng khác.

Như một dòng chủ lưu phản ánh lịch sử dân tộc, có thể phân kỳ sự hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước Việt Nam qua ba giai đoạn lớn, đó là: Giai đoạn Bắc thuộc, giai đoạn phong kiến và giai đoạn hiện đại.

Trong giai đoạn Bắc thuộc, tư tưởng yêu nước phản ánh quá trình đấu tranh chống Hán hóa, giành độc lập dân tộc kéo dài hơn 1000 năm trong điều kiện cộng đồng người Việt cổ đang định hình dân tộc tính với những yếu tố căn bản và trường tồn nhất truyền thừa qua lịch sử để xác định đó là dân tộc Việt Nam (một cộng đồng cư dân ổn định trong một môi trường địa lý nhân văn xác định, một bản thể văn hóa dung hợp các yếu tố bản địa – Nho - Phật - Đạo, một thiết chế chính trị mà quyền lực trung tâm buộc phải tôn trọng quyền lực các vùng ngoại vi [Xem: 2, tr.41]). Những nội dung tư tưởng yêu nước chủ đạo thời kỳ đầu hình thành và phát triển này là: Ý niệm về đất nước như là môi trường sinh tồn hữu cơ của cộng đồng; ý thức tự hào về cộng đồng có một cội nguồn tổ tiên chung, đều là con Lạc cháu Hồng, con Rồng cháu Tiên; ý thức bảo vệ cộng đồng về mặt lãnh thổ, văn hóa, giống nòi, chống Hán hóa; chủ động tiếp thu tinh hoa Hán học vào xây dựng lý luận về chủ quyền quốc gia, đấu tranh giành độc lập dân tộc.

Giai đoạn phong kiến (kéo dài khoảng 10 thế kỷ) đã hình thành nên tư tưởng yêu nước thời phong kiến. Trong thời kỳ này, quá trình xây dựng, phát triển quốc gia phong kiến đan xen với các cuộc kháng chiến chống xâm lược, bảo vệ độc lập dân tộc trong sự tương tác văn hóa - chính trị chặt chẽ với đế quốc Trung Hoa đã ảnh hưởng mạnh mẽ tới tư tưởng yêu nước thời kỳ này. Tiếp thu những tư tưởng chính trị của Nho giáo với vai trò công cụ lý luận cho xây dựng và bảo vệ quốc gia, tư tưởng yêu nước thời phong kiến đã phát triển thành một hệ thống lý luận với các nội dung chủ đạo, như lòng tự hào, ca ngợi, xây dựng, bồi đắp các giá trị văn hiến dân tộc; đồng nhất quân chủ với quốc gia, đồng nhất yêu nước với trung quân, đồng nhất bảo vệ đất nước với bảo vệ vương triều... Tuy nhiên, cùng với quá trình tiếp thu lý luận Nho giáo về quốc gia dân tộc thì tư tưởng yêu nước Việt Nam thời phong kiến ngày càng có xu hướng bắt chước và rập khuôn mô hình chính trị Trung Hoa với sự đồng nhất tuyệt đối vua với nước. Có thể nói, tư tưởng yêu nước Việt Nam thời phong kiến đã thành công trong vai trò là một lý luận bảo vệ và xây dựng quốc gia dân tộc trong khuôn khổ Nho giáo. Nhưng, tự thân lý luận xây dựng và bảo vệ quốc gia thời phong kiến đã hàm chứa những giới hạn khó vượt qua, trở nên lạc hậu và mất dần vai trò dẫn dắt dân tộc khi lịch sử chuyển sang thời hiện đại.

Tư tưởng yêu nước Việt Nam thời hiện đại được hình thành và phát triển trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược, ở đó, hệ tư tưởng phong kiến đã bất lực trong vai trò là ngọn cờ lý luận dẫn dắt dân tộc đấu tranh chống xâm lược, bảo vệ Tổ quốc và đấu tranh giành lại độc lập dân tộc bởi nó không giải quyết được bài toán về lợi ích dân tộc và lợi ích giai cấp. Trong thời kỳ này, chủ nghĩa dân tộc, một dạng thức biểu hiện của chủ nghĩa yêu nước trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, phát triển mạnh mẽ. Các tư tưởng yêu nước cấp tiến mang tính dân chủ tư sản đầu thế kỷ XX đã nhanh chóng tiếp thu các giá trị dân chủ, tự do, bình đẳng của giai cấp tư sản phương Tây vào cuộc đấu tranh bạo động và bất bạo động vì tự do, độc lập và chủ quyền dân tộc. Khẩu hiệu “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” đã được các nhà Duy tân trí thức, tiểu tư sản dấn thân hành động, gây phong trào vận động xã hội phong kiến chuyển mình theo hướng xã hội tư bản để bắt kịp tiến bộ, văn minh phương Tây. Lần đầu tiên sau cả ngàn năm lấy khuôn mẫu Trung Hoa làm tiêu chuẩn xây dựng đất nước, tư tưởng yêu nước Việt Nam đã thừa nhận một khuôn mẫu mới, vốn dĩ bị kỳ thị là “Tây di” cho mục tiêu phát triển dân tộc. Tuy nhiên, bản chất đế quốc xâm lược các nước nhỏ, yếu làm thuộc địa khai thác tài nguyên và tiêu thụ hàng hóa, làm giàu cho chính quốc của chủ nghĩa đế quốc là đối lập với mọi tư tưởng dân tộc chủ nghĩa, dù là ôn hòa hay bạo động, đã khiến cho tư tưởng yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX thất bại hoàn toàn.

Cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở Việt Nam là kết quả của tư tưởng yêu nước với phong trào giải phóng dân tộc và chủ nghĩa Mác - Lênin đã thành công trong việc huy động tối đa sức mạnh quần chúng nhân dân trong nước kết hợp với sức mạnh thời đại của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, tận dụng thời cơ vàng khoảng trống quyền lực khi đế quốc Nhật thất bại, đầu hàng Đồng minh khi quân Đồng minh chưa kịp tiếp quản. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát triển chủ nghĩa yêu nước Việt Nam lên một tầm cao mới về lý luận giải phóng dân tộc trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, có giá trị và ảnh hưởng sâu rộng đối với phong trào giải phóng dân tộc của các nước thuộc địa và phụ thuộc trên thế giới.

Chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh, với chủ trương đại đoàn kết dân tộc tiến hành đồng thời cuộc cách mạng giải phóng dân tộc kết hợp xây dựng chủ nghĩa xã hội vì mục tiêu dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc, là kết quả của sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin trong điều kiện Việt Nam, đã giải quyết trên phương diện lý luận hai mâu thuẫn cơ bản của xã hội Việt Nam khi đó: Mâu thuẫn giữa dân tộc với đế quốc Pháp và mâu thuẫn giữa giai cấp bóc lột với giai cấp bị bóc lột. Nó đã trở thành ngọn cờ lý luận tạo nên động lực tinh thần, khơi dậy mọi nguồn lực tiềm ẩn của dân tộc, dẫn dắt nhân dân đi tới thành công trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, thống nhất xây dựng và phát triển đất nước.

3. Một số vấn đề nghiên cứu đặt ra

Bối cảnh thế giới đa cực, toàn cầu hóa kinh tế và văn hóa từ những năm 90 của thế kỷ XX đến nay đã dẫn tới những nguy cơ mới về sự lệ thuộc, mất tự chủ trên nhiều phương diện của các dân tộc lạc hậu, kém phát triển. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc dưới nhiều hình thức trong bối cảnh gia tăng khủng bố quốc tế, khủng hoảng tài chính, khủng hoảng xã hội... đã khiến các quốc gia phải cảnh giác. Trong bối cảnh đó, một số vấn đề liên quan đến tư tưởng yêu nước Việt Nam cần phải tiếp tục được nghiên cứu sâu hơn, đó là:

Thứ nhất, trước những thách thức hiện nay, tư tưởng yêu nước Việt Nam, mà đỉnh cao là chủ nghĩa yêu nước thời đại Hồ Chí Minh cần phải tiếp tục có những bước chuyển mạnh mẽ hướng tới những nội dung mới và những hình thức biểu đạt tương thích với thời đại, phục vụ mục tiêu bảo vệ và phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là một chủ đề mới trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam đã được khơi mào từ những năm 2000 cùng với quá trình hiện đại hóa đất nước đang đi vào chiều sâu sau 15 năm đổi mới. Việc kiếm tìm và gợi mở một chủ thuyết phát triển của Việt Nam, quá trình nghiên cứu lý luận và triển khai xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nỗ lực xây dựng lý luận về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa... đã được triển khai nghiên cứu những năm gần đây cho thấy tính cấp thiết phải có một khung lý luận mới cho con đường phát triển của Việt Nam; trong đó tư tưởng yêu nước, chủ nghĩa yêu nước được biểu đạt như là nền tảng cốt lõi.

Thứ hai, nghiên cứu toàn bộ quá trình hình thành và phát triển tư tưởng yêu nước qua lịch sử hình thành và phát triển dân tộc Việt Nam, trình bày quá trình này theo lôgíc nội tại của tư tưởng gắn với tính lịch sử khách quan nhằm gợi mở những hướng vận động khả thể về nội dung và hình thức của tư tưởng yêu nước Việt Nam trong bối cảnh mới, góp phần củng cố nền tảng căn bản của lý luận về phát triển dân tộc trong thời đại mới là những vấn đề lớn có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết mà giới nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam cần tiếp tục.

Thứ ba, tư tưởng yêu nước hay chủ nghĩa yêu nước của dân tộc Việt Nam là chìa khóa giúp người Việt vượt qua mọi khó khăn, thử thách của lịch sử bằng chính nội lực tinh thần và những giá trị tích lũy tự thân trong lịch sử, hoàn thành được sứ mệnh bảo vệ Tổ quốc trước những kẻ thù mạnh nhất thế giới, làm nên sự khác biệt của Việt Nam so với những dân tộc khác là bí ẩn lớn đối với các nhà nghiên cứu phương Tây. Cần làm rõ tư tưởng yêu nước đó sẽ vận động, chuyển biến ra sao để tiếp tục là sức mạnh nội sinh làm nên sự phát triển của Việt Nam, tiếp tục làm nên kỳ tích phát triển dân tộc trong thời đại mới.

Đó là ba vấn đề hàng đầu đối với chủ đề tư tưởng yêu nước Việt Nam cần tiếp tục quan tâm trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam hiện nay.

Tài liệu tham khảo

[1]  Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, t.6, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

[2]  Stephen O’Harrow (2001), Người Hán, người Hồ, người Bách Nam. Tiểu sử Sĩ Nhiếp và khái niệm về xã hội Việt Nam cổ đại, “Những vấn đề lịch sử Việt Nam”, Nguyệt san Xưa và Nay, Nxb Trẻ.

[3] Trần Văn Giàu (1998), Hệ tư tưởng yêu nước Việt Nam, Tạp chí Cộng sản, số 16.

[4]  www.dangcongsan.vn. Nguyễn Quốc Phẩm, Từ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống đến Tư tưởng Hồ Chí Minh.

[5]  www.philosophy.vass.gov.vn. Trịnh Trí thức - Đỗ Thị Hòa Hới, Sự chuyển biến của tư tưởng yêu nước Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại nửa đầu thế kỷ XX.

[6]  www.vanhoanghean.com.vn. Song Thành, Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam – Nền tảng tinh thần, động lực phát triển của chúng ta.

Tác giả:  Lê Thị Lan - Phó giáo sư, tiến sĩ, Viện Triết học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.